WOKEWoordenWeb*

Wie nu gepensioneerd is heeft misschien nog zo'n persoon meegemaakt: de in het zakenleven geslaagde autodidact. Niet de kindversie die Lindgren ervan maakte (Pippi die dingen nooit eerder had gedaan en -dus- meende ze wel te kunnen) maar de selfmade man een succesvolle carrière heeft gehad. Het gaat om de laatste individuen die het hebben gemaakt omdat ze simpelweg een groot zelflerend en probleemoplossend vermogen bleken te hebben, zonder te kunnen wapperen met een universitair diploma en een opleidings-cv waaruit moet blijken dat hij niet alleen intellectuele maar ook sociale en bestuurlijke talenten heeft. Anno nu krijgt niemand nog zo'n kans. De HR-manager vinkt in zijn zoektocht naar high potentials papieren kwalificaties af, natuurlijk met hulp van Artificial Intelligence. Jammer. Zo vind je nooit de vent die zich op het VWO dood verveelde, die opviel om zijn efficiëntie als pizzabezorger (en al snel als teamleider), die per ongeluk assistent werd van een middlemanager maar in minder dan geen tijd baas van het hele bedrijf werd. Spelenderwijs met collega’s leren omgaan, afnemers leren vinden, balansen leren lezen en innovaties durven inpassen. Het gaat hier niet om deze ene man. Het gaat om het relativeren van Kunstmatige Intelligentie. Het een sluit het ander niet uit. Maar als AI de onorthodoxie uitsluit gaat er beslist een hoop creativiteit, motivatie en talent verloren.

Planeet van 4.600.000.000 jaar oud. Kan nog wel zo'n zelfde poos mee. Er leven miljoenen organismen op. Het organisme mens, waarschijnlijk het slimste organisme ter plaatse, wandelt er pas 200.000 jaar op rond. Gerede kans dat de planeet het binnenkort zonder mensachtigen moet doen omdat hij met ongekende arrogantie zijn eigen levensadem afsnijdt door kortetermijnkeuzes: door het eten van vlees, door de keuze voor het gebruik van fossiele brandstoffen en door het willen oplossen van meningsverschillen via oorlog. Global Foodprint Network heeft de Nederlandse leefstijl geëxtrapoleerd naar de totale beschaving en komt tot de conclusie dat de wereldbevolking alsdan vier ‘Aardes’ nodig zou hebben. En dat terwijl er alternatieven zijn. Veel volgende lemma’s melden ze.

Ilja Pfeiffer muntte de term die we inmiddels -helaas- dringend nodig hebben. Het gaat om het verschijnsel dat menig autocratisch georiënteerde leider zich eerst democratisch laat kiezen om vervolgens systematisch de rechtstaat af te breken, om de democratie -met een soort van instemming van de kiezer- te ondermijnen. Hitler is zo aan de macht gekomen en de geschiedenis heeft hem nadien binnen de kortste keren ondubbelzinnig als dictator gekwalificeerd. Poetin heeft alleen maar de schijn van een democratische (her)verkiezing opgehouden; het is volkomen duister met welk percentage van de stemmen hij (niet) is uitverkoren om de leider van Rusland te zijn. Trump is democratisch gelegitimeerd bij zijn derde poging om president te worden maar toen hij bij zijn eerste poging om te worden herkozen verloor van Biden kon hij zich daar niet bij neerleggen. Biden had hem zijn herverkiezing ontstolen en hij organiseerde een ware bestorming van het parlementsgebouw. Inmiddels is hij ten tweede male legaal tot president gekozen, het volk heeft feitelijk gebruik gemaakt van zijn democratische recht om een dictator te kiezen. In Nederland zijn er ook tekenen die wijzen op een hang naar absolute democratie. Adviezen van de Raad van State worden niet alleen genegeerd maar verschillende partijen stellen zelfs de legitimiteit van het hoogste juridische adviesorgaan ter discussie. De verklaring voor het afglijden in de richting van het onrechtstatelijk denken is misschien dat er nu generaties van kiezers zijn die zich er niet van bewust zijn welke offers er in het recente verleden zijn gebracht om een echte democratie te houden of terug te krijgen.

Toegegeven, de term geldt oorspronkelijk als exclusief voor rechts-extremisten die bewust een rassenoorlog willen om uiteindelijk een staat voor uitsluitend witte mensen te bereiken. Maar is MAGA in beginsel niet een perfect vehikel om een exclusieve samenleving voor welvarende witte mensen te maken, mét en zonder rassenoorlog? Geloof in meritocratie, lak hebben aan rechtstatelijke principes en angst voor ideologische (woke) vooruitgang helpen de rijke witte man net zo goed zijn gedroomde reservaat in.

Ben je een activist als je je verzet tegen economisch of maatschappelijk onrecht? Is er een andere keuze als je volgende generaties voor ogen houdt? Wie het niet kan opbrengen kampt ofwel met persoonlijke uitdagingen of met indolentie. Over de aard van activisme is discussie mogelijk. Maar een zeer tijdelijke bezetting van een weg of een gebouw is alleszins verdedigbaar als verzet zich richt op zoiets enorms als onleefbaarheid van de planeet. Wie hinder ondervindt zou er beter aan doen zelf ook het zand uit de ogen te wrijven dan zich te ergeren aan zoveel ‘brutaliteit’. Welk percentage van goedwillenden kan -op welk terrein dan ook- het verschil maken?

Ocherm, de VS klapt onze veiligheidsparaplu in. En -erger?- Amerika strooit zand in de raderen van onze economie. We moeten dokken voor onze eigen defensie en we moeten handelstarieven betalen over onze export over de Atlantische oceaan. Schokkend. De nieuwe officiële Veiligheidsstrategie van de VS (2025) ontvouwt zelfs de doctrine dat Europa een risico is voor de (patriottische) democratie. Een einde aan een lange en profijtelijke vriendschap. Maar ook een enorme kans. Er ontstaan nieuwe traditionele economische mogelijkheden. En Europeanen kunnen in een nieuwe wereldorde gemakkelijker ernst maken met duurzame posities.

Zelfs wie onder een steen wenst te blijven leven en nog steeds hoopt op white supremacy kan anno nu al niet te ruim om zich heen kijken zonder veel (vaak invloedrijke) mensen van kleur te zien maar zal binnen éen generatie moeten erkennen dat het pigmentpalet van de wereldbevolking compleet is veranderd. Demografen van de VN hebben voorspeld dat vòor 2050 éen op de vier wereldburgers in Afrika is geboren. Afrika zal dan zeker het dichtst bevolkte continent blijven: 40% van de wereldbevolking zal er wonen. Maar tegelijkertijd zal de diaspora van de gekleurde Afrikanen enorm zijn, op zoek naar overvloediger melk en honing elders in de wereld. De andere continenten zullen die migranten, anders dan nu, overigens waarschijnlijk graag verwelkomen aangezien de geboortecijfers aldaar dramatisch zullen blijven dalen tot op niveaus dat er veel meer werkgelegenheid zal zijn dan lokaal aanbod van werklustigen. Misschien dat de zorg van Europese, Amerikaanse en Aziatische politici zich dan wellicht zal verschuiven naar het Afrika dat niet migreert. In Midden- en west-Afrika zullen zóveel (jonge) mensen (blijven) wonen dat daar ongetwijfeld nieuwe politieke en economische machtsblokken zullen ontstaan. Van post-koloniaal denken over eeuwig achterblijvend Sub Sahara Afrika zal weinig resteren.

Zijn er drie ‘soorten’ mensen: zij die geloven (de godvruchtigen), zij die absoluut niet geloven (de atheïsten) en zij die menen dat we niet kunnen weten wat we niet weten (de agnosten)? Of zijn er twée soorten mensen: de altijd angstigen en de doorgaans nuchteren? Hierboven staan uiteindelijk geen theologische of psychologische vragen. Het zijn existentiële vragen. De condition humaine, het menselijk tekort, houdt per definitie in dat het gewoon een hele tour is om het leven goed door te komen. Maar er lijkt niet meer dan éen existentieel antwoord mogelijk: alléen maakt een individu (gelovig of niet, angstig of niet) niks klaar. Een ideologie van ‘samen’ is eigenlijk de enige keuze, hier op aarde. Helpt het Heidegger-citaat Dasein is Miteinandersein? Ongeacht geloof, twijfel of vrees kiezen voor wij boven ik.

Er zijn alternatieven. Niet die van de politieke partij in Duitsland. Niet die van Netanyahu, Poetin, Trump of Xi. Gewoon: eerst de planeet redden door af te zien van dierconsumptie, door een keuze voor duurzame energie, door te streven naar minder menselijke aardbewoners. Simultaan de samenleving vermenselijken door eerlijk te delen: voedsel, behuizing, werk en inkomen. Van elk van die elementen is er op aarde genoeg maar het schort aan de verdeling. Conflictbeheersing is ook een stuk gemakkelijker als alle mensen op aarde zonder strijd krijgen wat hun toekomt. Natuurlijk moet doorschuiven naar naïviteit daarbij vermeden worden. Er zijn nu eenmaal nogal wat mensen, en helaas ook nogal wat leiders, die andere waarden hebben (primair) zorgen voor elkaar. Zorgen dat je dus consequent aan de goeie kant staat, zowel politiek als maatschappelijk. Dan kan conflictbeheersing bijvoorbeeld wel degelijk inhouden dan je kiest voor defensieve allianties en voor grote budgetten voor militaire afschrikkingswapens.

Was Marjolein Faber een amateur in de publieke ruimte? Ze leek het politieke handwerk niet te snappen en de empathie te missen om kamerleden en senatoren op haar hand te krijgen. Is Donald Trump een amateur? Vrijwel 100% van de economen wereldwijd meent dat tarif (importheffing) eerder een recept is voor een handelsoorlog met uitsluitend verliezers dan een prachtig woordenboekwoord. En op zijn rol als zelfbenoemde vredestichter lijkt wel wat af te dingen. Maar misschien blijken later in de geschiedenis de pedante criticasters van de beide politici wel amateurs. Mogelijk zijn Faber en Trump genieën als het gaat om chaostheorie en scoren ze grotere achterbannen dan de professionele mainstreampolitici.

Misschien jammer dat dit semi-religieuze wereldbeeld eigenlijk alleen nog voorkomt bij natuurvolkeren. Logisch wellicht ook: ‘beschaafde’ culturen zijn te materialistisch en te zeer vervuld van de superioriteit van de mens om nog iets van bezieling te zien in elke vorm van materie. Volgens animisten is alles en iedereen evenveel waard. Bij animistisch georiënteerde natuurvolkeren is de term ecologie misschien niet bekend maar wel impliciet in hun wereldbeeld. Geen discussie over nodig: voorzichtig met de aarde, met de planten, met de dieren. Misschien wordt animisme voor moderne westerlingen wat helderder als ze zich realiseren dat het lijf van de mens oneindig meer bacteriën, schimmels, gisten en virussen telt dan humane cellen. En zonder dat microbioom is menselijk leven onmogelijk.

Kapitaal cumuleert vroeg of laat in de zakken van aandeelhouders en bestuurders van vennootschappen. En vaak wordt er meer verdiend door het ontwijken van belastingen, door het handig uitbuiten van medewerkers en door feitelijk ontoelaatbaar gebruik van zogenaamd natuurlijke hulpbronnen. Zijn die aandeelhouders, bestuurders en fiscaal-juristen ongrijpbaar? Natuurlijk niet. Het stapelen van vennootschappen en holdings om sociale en fiscale verantwoordelijkheden te verbergen kan bijvoorbeeld gewoon verboden worden; geen economische kerstbomen meer. Voorts: voortaan zetten aandeelhouders niet alleen een exact genoteerde investering in als durfkapitaal maar garanderen ze tevens dat ze geen economische of maatschappelijke schade veroorzaken bij het realiseren van hun winstdoelen; ze worden net zo verantwoordelijk voor schade dan niet-aandeelhouders dat altijd al waren. En dan tenslotte de bestuurders van vennootschappen, in beginsel toch ‘huurlingen’ van de aandeelhouders (met niet zelden zelf ook een pakket aandelen): ook zij worden verantwoordelijk voor de eventuele schade die ze aanrichten.

Soms is de angst voor intimiderende machten dermate groot dat ‘volgelingen’ op voorhand al hun gehoorzaamheid betonen voor maatregelen die nog niet eens geformuleerd zijn. Autocraten als Poetin, Xi en Trump verwelkomen zo’n kruiperige houding natuurlijk graag, dwingen het zo nodig af.

Mensen van tachtig weten nog uit eigen ervaring wat het is om ‘in het zweet des aanschijns brood te verdienen’. Met drie knechten het hooi op een hoop harken, daarna de bussels op een paard-en-wagen-combinatie werpen en op de hooizolder weer afladen. Dagen zware arbeid. Dat is heel wat anders dan een uur een grote trekker huren voor het maaien en op nette regels leggen van het gras. Twee dagen later zuigt de trekker de regels op, spuugt ze in een wagen en brengt het hooi thuis. Technologie en informatica nemen ons veel werk uit handen. We hebben alle tijd en middelen om goede toekomstscenario’s uit te dokteren. Geen excuus mogelijk, althans voor de witte boorden.

Amper 3% van de Nederlanders (inclusief ‘illegalen) is arm, volgens alle geaccepteerde definities. Toch weinig? Toch een teken van uiterste beschaving in ons land? Maar ja, toch 550.000 behoeftige kinderen en ouders. Jaarlijks stelt het Rode Kruis 200.000 supermarkt-cadeaubonnen met een tegoed van ruim €20 erop beschikbaar; misschien zou een frequentie van wekelijks beter zijn. Ook financiert dezelfde NGO dagelijks 45.000 schoolmaaltijden in ons toch zo welvarende land. Jonge mensen en mensen met een krappe beurs, laat je niks wijsmaken: armoede is geen natuurwet. Het is de schuld van rijkere medemensen die niet willen delen. En was het maar zo dat een platte portemonnee het hele probleem was, maar nee. Die beïnvloedt opleidingskansen, huisvestingsmogelijkheden, carrièregelegenheden. Hoezo de ene mens minder dan modaal, de ander 500 maal modaal? Dat kan de politiek toch anders regelen? Drie procent van de mensen bijspijkeren tot modaal moet toch prima kunnen lukken. Met honderd miljoen per jaar? Bij voorkeur niet aan onderzoekers, coaches en bemiddelaars te verstrekken. Bij een klein deel van de niet-behoeftige Nederland komt armoede voor als paradox: we verdienen steeds meer maar voor het gevoel hebben we niet steeds meer te besteden. Deels blijkt dat onwaar: we zijn echt rijker dan een generatie geleden, veel rijker dan twee generaties geleden. Wel is het waar dat we daartoe bij voorkeur tweeverdienend moeten zijn, waardoor het leven onrustiger is geworden. Ook is het waar dat dat het grootste deel van onze loongroei maar schijn is omdat die de inflatie nauwelijks bijhoudt; de ‘fantoomgroei’ (zie dat lemma) van Noten en anderen. De winst op arbeid gaat te eenzijdig naar ondernemers. Alle reden dus om te zorgen voor krachtige geluiden in de Kamers en op de Ministeries. En mogen daar dan ook eens een paar bevlogen laagopgeleiden tussen zitten.

Als we Mark Zuckerberg moeten geloven dan reikt Kunstmatige Intelligentie niet alleen behandelingen aan voor vrijwel alle nu nog fatale aandoeningen maar lost Artificial Intelligence ook de milieuproblematiek netjes en tijdig op. Nu kun je oprecht veel fiducie hebben in de rekenkracht van de volgende generatie computers maar misschien net iets minder in de mannen (altijd mannen) die de software doorontwikkelen: Zuckerberg, Musk, Bezos, Cook. Of hun opvolgers. En het zijn niet eens alleen de foute algoritmes die ons -door het winstbejag van de heren- ‘van het padje’ sturen maar het is zeker ook zo dat wijzelf, het menselijk collectief, tekort schieten als voedingsbodem voor AI. Wij zelf, met al onze verschillen en beperkingen, vormen immers de database van AI. Onze rationele denkfouten en morele aberraties zitten midden tussen de flarden genialiteit van onze goeroes. Zou uit de smeltkroes van vernuft en domheid hèt scenario tevoorschijn komen om de opwarming te stoppen en terug te draaien? Zou het lukken het als het dieet waarmee de database wordt gevoed verandert onder invloed van betrouwbare wetenschappers en politici? Nee. Het blijft een rekentool die concludeert op basis van wat volgens de beschikbare data plausibel is, niet op basis van de waarheid (of bij gebreke daarvan de conclusie trekt dat we het nog niet weten). Tegelijkertijd moeten we nog een tweede AI-probleem oplossen: hoe houden ‘we’ zelf de besluitvorming in handen? We kunnen in the end natuurlijk geen beslissingen, hoe complex de onderliggende redeneringen ook mogen zijn, delegeren aan een machine. Gewoon omdat ‘rationele’ rekenkracht geen moreel kompas heeft. Bij de slimme uitkomst van Kunstmatige Intelligentie horen Einsteins met een IT-diploma.

We zouden er niet zoveel tijd (en woorden) aan moeten vuil maken. Wie problemen heeft met de asielinstroom is ofwel slecht geïnformeerd of bevooroordeeld. Immers, het aantal arbeidsmigranten is in ons land een veelvoud van het aantal vluchtelingen. En niemand zegt ooit dat er jaarlijks een nieuwe stad moet worden bijgebouwd voor arbeidsmigranten; Nederland is voor deze groep nuttige nieuwkomers dus niet te vol. De jaarlijks kleinere aantallen asielzoekers zouden in beginsel met nog meer sympathie moeten worden ontvangen, om twee redenen. 1) Vrijwel niemand verlaat zijn vaderland zonder een dramatische reden. Er is bijna altijd sprake van oorlog, extreme armoede of vervolging. 2) Afgezien van de minderheid die met reden niet in ons land kan worden toegelaten zijn asielzoekers net zo goed nuttige arbeidsmigranten in ons vergrijzende land. Spanje wil om dezelfde reden juist 3x 300.000 asielzoekers verwelkomen als arbeidsmigranten omdat de economie anders vastloopt.

Jammer hoor dat de evolutie ook gewetenloze potentaten voortbrengt die over stapels lijken en rivieren van bloed gaan. Wat lijden 99 ‘goeden’ toch onder éen ‘slechte’. Overzichtelijke gemeenschappen kunnen die enkeling met psychopathische trekken nog wel aan; niet voor niets hebben we een hele rechtstaat opgetuigd. Maar wat te doen met autocratische leiders die lak hebben aan scrupuleuze rechters, meticuleus opererende onderzoeksjournalisten en een stille meerderheid/minderheid? De oplossing zit echt in die laatste dualiteit. Welke meerderheid stemt er nou toch voor een dictatoriale machthebber? Is er echt geen meerderheid die wil begrijpen dat er na een korte episode van een sterke man aan de top voorlopig helemaal geen verkiezingen meer komen om de boel te repareren?

Hebben mensen gemiddeld een slecht geheugen en gaan lessen uit historische fouten daarom verloren? Als dit waar zou zijn is dat binnen de grenzen van rijke, vrije landen al erg genoeg. Maar het is dramatisch als geheugenverlies ook geldt voor volkeren die eeuwenlang zijn uitgebuit door witte kolonisten. De lokale bevolking verrichtte slavenarbeid, de opbrengst van bodemschatten verdween in westerse zakken en tot op de huidige dag zijn winstgevende projecten als havens bezit van voormalige kolonisatoren. Op de eerste dag van zelfstandigheid en vrijheid zou alles moeten veranderen. Maar dan dreigt de geschiedenis zich te herhalen, nu onder regie van de nieuwe ‘vrije’ machthebbers. Want de jonge natie kan geld lenen in het westen om de huidige minuscule economie te ‘versterken’ maar… tegen de geldende marktrente natuurlijk. Toch weer te betalen aan de voormalige kolonisten. Is het dan wijs van zo’n lokale overheid om nieuwe mijnen te laten graven door werkers uit de eigen bevolking tegen een hongerloon? Is er een andere keuze dan autokolonisatie? Amper. Niet omdat de nieuwe leiders zo’n slecht geheugen hebben maar omdat de historische én actuele kolonisatoren nauwelijks nog een andere optie open laten.

Veel ouderen van nu, kort na WOII geboren, zijn redelijk welvarend. Ze hadden het tij mee. Wél in hun jonge jaren ook op zaterdag naar school. Met een diploma op zak aanvankelijk ook wel 48 uur per week werken. Bij godsgratie tien vakantiedagen per jaar. Maar, inderdaad, hoe ouder de boomer nu is hoe gunstiger zijn maatschappelijke omstandigheden waren. Vooral de combi van woningkrapte en een voordelig belastingklimaat voor huizenbezitters spekte de spaarpot van de 70-ers en 80-ers van nu. Gelukkig weten de meesten van hen nog van eerlijk delen: ze nemen legaten op in hun testament, gaan in meerderheid misschien zelfs wel akkoord met een (veel) hogere erfbelasting. Wat kunnen ze meer doen dan zonnepanelen bestellen, progressief stemmen en alle visionairen steunen die jonger zijn dan zij? De volgende generaties mag het bedenken. Alleen al dit: als ze de planeet redden is iedereen in dat opzicht al rijk.

Niet langer is groei het allesoverheersende economische en derhalve maatschappelijke adagium maar evenwicht. Groei gaat immers gepaard met ontsporing van het klimaat, toename van ongelijkheid tussen mensen en het menselijk welzijn dat onder druk staat. Aristoteles koos al voor de balans tussen tekort en overdaad, de eudaimonia. Jammer dat kapitalisme nooit herkent wat voldoende is. Maar laten we eens niet beginnen met geld, steeds meer geld, maar met gezondheid. Zonder gezondheid is er geen rijkdom, sterker nog: zonder gezondheid is er geen economie. De politiek moet zich daarom niet steeds voor het karretje van het bedrijfsleven laten spannen: het economisch belang valt beslist niet samen met het algemeen belang. En als het algemeen belang uit het zicht raakt is zelfs de democratie in gevaar. Krimpende economie (de-growth) is geen gemakkelijk concept (zie ook het betreffende lemma) maar zowel in het kader van duurzaamheid als welzijn noodzakelijk.

Veel welwillenden laten de onderdrukking van de Palestijnen beginnen bij de Nakba van 1948. En inderdaad zijn er toen veel meer dan een miljoen Arabieren verdreven of vermoord. Maar het was de Britse buitenlandminister Balfour die al in 1917 die bepaalde dat Israel het aangewezen tehuis moest zijn voor zionisten. Toen begon de kolonisatie, vanaf dat moment werd de militaire suprematie over de regio opgebouwd, sindsdien draagt het Westen oogkleppen ten faveure van de joden, ten detrimente van de Palestijnen.

De economische staat van een land wordt uitgedrukt in het zogenaamde Bruto Binnenlands Product, het BBP. De bedenker van het meetinstrument BBP (Simon Kuznets) was zich overigens zeer bewust van de beperkingen ervan. Latere gebruikers, economen en overheden, kenden er echter een bijna absolute waarde aan toe. Maar BBP-cijfers leggen ons in de luren als het gaat om menselijk welzijn. Immers, een product kan tegelijkertijd best geld opleveren maar ook destructief zijn voor menselijk geluk en voor de menselijke leefomgeving. Jason Hickel noemt een paar voorbeelden om dat te adstrueren. Als je het Amazone-regenwoud plundert levert dat goud geld op aan hout voor de bouw en een plus voor het BBP van Brazilië, maar het ruïneert de planeet. Als mensen vaak ziek worden, door teveel arbeid of door luchtvervuiling, dan levert dat BBP-groei op in de gezondheidsindustrie. Is dát nog een plus te noemen? Omgekeerd: als een burger zijn eigen groenten verbouwt, zijn huis zelf onderhoudt, zijn eigen bejaarde ouders verzorgt dan betekent dat niks voor het BBP; in tegendeel: dat kost het BBP potentiële groei want alles uitbesteden is profijtelijker voor de bedrijven die omzet meten. Een recenter voorbeeld. Als Poetin Kiev kapot schiet zie je daar niks van in het BBP van Oekraïne. Als straks de appartementen gereconstrueerd worden en de energievoorziening weer wordt opgebouwd zie je dat wél terug in het BBP. Als een economische plus! Vreemd: want al dat nieuwe beton, al die nieuwe triple-glasvensters, alle infrastructuur, alle nieuwe meubeltjes en vloerbedekking kosten moeder Aarde enorm veel CO2- en andere disposities.

Ondernemen is leuk, voor wie daar aanleg voor heeft. En er iets te zeggen voor niet alleen een beloning voor de energie die het runnen van een bedrijf kost maar ook nog voor een bonus voor de risico’s die de ondernemer neemt; immers zowel eeuwige roem als een naar faillissement zijn opties. Is het dubbele van de duurste medewerker een rechtvaardige beloning? Tien maal modaal? Waarom zijn er dan talloze voorbeelden van 300 maal het loon van de gemiddelde werknemer? En regeringen die ondernemers willen belonen voor het creëren van werkgelegenheid kan enige schranderheid niet worden ontzegd; anders migreren bedrijven misschien naar een gunstiger belastingklimaat over de grens. Maar is de combi van een dik salaris, dikke bonus, gunstig pensioen, belastingvrije transacties met eigen aandelen niet wat veel van het goede? En de mede-aandeelhouders (die minder risico’s lopen dan de startende ondernemer ooit liep) en de financiers (meestal banken, met paraplu’s voor alleen als de zon schijnt)… moeten die ook allemaal oneindig veel rijker worden dan al die hardwerkende medewerkers? Zodra conservatieve partijen geld weghalen bij rijke ondernemers, dito aandeelhouders en desgelijks banken om dat over te hevelen naar die middengroepen die ze altijd zeggen zo graag te helpen… ja, dan wekken ze onze sympathie.

Waarom gaat het toch zo vaak mis als niet macro-economen maar politici aan de begrotingsknoppen draaien? Hun interesse gaat in beginsel simpelweg niet voorbij de volgende verkiezingen, zelfs niet als ze oog hebben voor een niet teveel oplopend begrotingstekort. Neem het duurzaamheidsvraagstuk. Regeringen overal ter wereld zijn momenteel hooguit bezig met ‘mitigatiebeleid’, beleid om de opwarming van de aarde (een beetje) te vertragen. Dat kost goud, miljarden euro’s. Maar het biedt alleen soelaas als we zo de zes grote kantelpunten in duurzaamheid weten te voorkomen. Helaas, dat gaat niet lukken met mitigeren, verzachten. En dus stevenen toekomstige regeringen af op ‘schadebeleid’, het gevolg van uitstelbeleid: de ellende opvangen van o.a. hitte, droogte, overstromingen, migratie en armoede. Economen durven niet te voorspellen of zulke schade een veelvoud van tien of van honderd maal het mitigatiebeleid kost maar het zal een vermenigvuldigingsfactor van jewelste zijn. Door zo’n schadescenario zal er alsdan voor weinig anders kapitaal resteren dan voor herstel, dat staat vast. Mitigatiebeleid is dus slecht beleid: vandaag pennywise is morgen poundfoolish. Onder het CPB, alle macro-economen en alle economische leken-ouders en -grootouders is consensus: de mitigatiepolitici plaatsen onnodig hoge kosten voor het (weer) leefbaar maken van de planeet voor het overgrote deel bij toekomstige generaties.

Ons systeem van belastingen en toeslagen is dermate complex dat je bij voorkeur fiscalist moet zijn om het te doorgronden, te veranderen en eerlijker te maken. De meeste politici en journalisten zijn geen fiscalisten. Maar een fiscale revolutie moet! Het systeem herverdeelt rijkdom namelijk niet van rijk naar arm maar andersom. Ja, zelfs niet economisch geschoolde leken kunnen de grafieken lezen die door de geschiedenis heen de geldstroom van arm naar rijk aantonen. (De fiscalist) Reinier Kooiman heeft een alternatief systeem ontworpen: belast niet langer het inkomen maar hef belasting over vermogen. Zo logisch. Minder welgestelden kunnen normaal gesproken (de naoorlogse huizenbubbel even daargelaten) geen vermogen opbouwen omdat hun inkomen met gemiddeld 40% wordt belast. Vermogenden daarentegen hebben -nog afgezien van hun vele opties om inkomensbelasting te ontwijken- eigenlijk al sinds mensenheugenis het voordeel dat hun balans van activa en passiva stelselmatig wordt ontzien. Volgens hoogleraar economische en sociale geschiedenis Bas van Bavel (VN, 7.6.’ 21) wordt vermogenswinst in Nederland met gemiddeld 8% belast. De meeste rechtse politici zijn evenmin fiscaal onderlegd als linkse maar toch houden ze deze ‘traditie’ allemaal moeiteloos in stand… Eén kleine complicatie: een ‘exitbelasting’ moet vermogenden ervan weerhouden om onder een beter belastingstelsel alsnog elders een gunstiger belastingklimaat op te zoeken. En een grotere complicatie: een nieuw belastingstelsel zou beter Europees dan Nederlands kunnen worden opgetuigd. Misschien pas op het moment dat de klimaatcrisis nog nijpender is geworden en de geesten rijp zijn voor een nieuwe samenlevingsafspraken.

Politici beloven graag. Maar ze zijn loos als ze niet vergezeld gaan van serieuze budgetten en personele capaciteit. Niet alleen worden de politici daar ongeloofwaardig van maar bovendien belasten ze -onnodig- de uitvoeringsinstanties, de gemeenten en de rechterlijke macht. En daarmee hollen ze het zo belangrijke vertrouwen in de nationale rechtsorde ook nog eens uit. Ze bestaan natuurlijk, betrouwbare politici, maar de lampen waarmee de kiezer ze kan zoeken worden in dit tijdsgewricht wel groter, zo lijkt het.

In die honderd eeuwen dat de mens op de planeet Aarde rondloopt heeft hij inzichten verworven die hem verder helpen dan alleen als individu overleven. De stap van overleven naar leven veronderstelt dat er waarden worden gedeeld met de medemens, dat er in de loop van de eeuwen steeds meer normen inslijten die gaan over ‘laten leven’ en ‘beter leven’. Je leert van en aan elkaar, je maakt afspraken over wie waar wanneer waarover de baas is, je probeert te regelen dat niet alleen jijzelf maar ook de mensen om je heen te eten en een slaapplaats hebben. Samenlevingsvormen worden steeds verfijnder: niet alleen een bed is belangrijk, ook een infrastructuur, is handig een systeem van opleidingen, plekken waar je kunt genieten van kunst en cultuur. Maar er zit een ingebouwde grens aan beschaving. Het besef dat elk van ons op een dag dood gaat maakt niet alleen een individu kwetsbaar maar ook een collectief vormgegeven beschaving. Het risico dreigt altijd opnieuw dat een individu egoïstische keuzes maakt, dat bepaalde elites eenzijdige keuzes maken. Maar het is ook positief. Zonder sterfelijkheid zouden mensen geen reden hebben om hun bed uit te komen, om steeds opnieuw te vallen en op te staan. Zonder ingebouwde kwetsbaarheid zou er ook geen behoefte zijn aan liefde en zorg. We doen het dus maar met de menselijke manier van samenleven. Er is geen alternatief.

Het voelt misschien meestal anders maar bezit is iets abstracts. Voorbeeld 1: ik ben verliefd, nu heb ik ‘mijn’ partner gevonden; maar er is van bezit (gelukkig) geen sprake. Voorbeeld 2: een beperkt aantal dieren perkt een ‘eigen’ territorium af; maar het gaat niet om het territorium maar om de maaltijden die daar -altijd tijdelijk- exclusief geserveerd worden. Voorbeeld 3: van die 200.000 jaar dat homo erectus op de planeet rondloopt claimen de eerste mensen, boeren, pas 3.000 jaar geleden (1% van ‘onze’ tijd) erfjes voor hun vee of gewas; geen notaris, geen overnamesom, gewoon palen in de grond. Hoe sophisticated eigendomsoverdracht tegenwoordig ook gaat: bezit is iets vluchtigs. Ja, de families van de slavenhandelaren zijn nog steeds rijk en dat bewijst hun handigheid maar verder niks. De autocraten van deze wereld weten het ook: Greenland, we’r go’ne get it. Iedereen mag blij zijn met een huisje, boompje en beestje maar moet ook inzien dat de tijd nabij komt om eerlijk(er) te delen met wie een huisje of boompje of beestje mist. De aarde was er eerder dan de mensen. Is het dan acceptabel om te constateren dat er voor laatkomers geen af te palen land of te financieren goed meer over is? We kunnen de planeet ook in economisch opzicht best leefbaar houden voor organismen die kunnen denken.

Is de technologie van de Amerikaanse ‘Magnificent Seven’ een zegen? We werken er allemaal mee. Geldt de basiseis die mediagoeroe Marshall MacLuhan destijds stelde aan innovaties nog? Technologische vernieuwingen moeten onze menselijke vermogens vergroten, niet ‘amputeren’. Gebruikers van sociale media ervaren in eerste instantie wellicht verbondenheid met meer mensen dan zonder de techniek ooit mogelijk zou zijn maar beseffen in tweede instantie dat ze nooit adequaat kunnen reageren op de overdaad aan berichten. Bovendien verleren we door de eeuwigdurende en vanzelfsprekende beschikbaarheid van data de mogelijkheid om zelf onderzoek te doen, ervaringen op te doen, te vallen en op te staan. Laat Big tech ons betekenisvoller functioneren, massaal disfunctioneren of iets daartussenin? (Autonoom) slimme leiders moeten zich wel beraden over het basisvraagstuk van MacLuhan.

Het is en oude maar recentelijk vaak aangehaalde theorie: de pentachie. De wereldorde zou niet door drie maar door vijf machtsblokken moeten worden bepaald. De posities van de VS, China en Rusland staan buiten kijf. Maar Europa (rijk) en India (1,5 miljard inwoners) zouden spoedig hun plek moeten veroveren. De kans op allianties tussen twee van de drie blokken is veel bedreigender dan allianties tussen twee van de vijf. Het pleidooi van de Canadese premier voor een krachtenbinding tussen middelen powers past hier goed in: een alliantie tussen Canada en Europa kan afdoende zijn tegen een te grote Amerikaanse hegemonie. Een alliantie tussen Europa en India kan leiden topt een beter evenwicht in Azië, ten faveure van het Westen.

Ze zorgen voor het voedsel op onze tafels; volksvertegenwoordigers en agro-industriëlen worden niet moe ons eraan te herinneren. Tot éen generatie geleden viel er niks af te dingen aan die mantra. Maar sindsdien zijn er een paar dingen misgegaan. Niet zozeer de boeren treft blaam maar heel veel partijen, die -soms met de beste bedoelingen- gelobbyd hebben voor schaalvergroting. En inderdaad, er is in de moderne tijd geen plaats meer voor keuterboeren met drie koeien, een geit en veldje met voerbieten. Mansholt had destijds heus gelijk met zijn ruilverkaveling en zijn visie dat een groeiende wereldbevolking alleen gevoed kon worden met rationelere landbouwmethoden. Maar het ging mis toen boeren ‘gedwongen’ werden om pasgeboren kalfjes bij de moederkoeien weg te halen voor meer melkopbrengst, toen silo’s vol landbouwgif tot gewasbeschermingsmiddel werden omgedoopt voor meer productie, toen banken opbrengstmaximalisatie gingen eisen in ruil voor torenhoge leningen. En nu zitten we ermee. Duurzaam boeren is de panacee maar er moet nog heel wat gier naar de kelders onder de stalvloeren voor het zover is. De overheid kan zowel eisen stellen als helpen. De consument kan invloed uitoefenen: geen vlees, biomelk, biogroenten.

Het is standaard zoeken naar bouwgrond, het valt niet mee om nodige nieuwe natuur te creëren. Maar er grond zat. Alleen moet de overheid het recht claimen om alle vrijkomende landbouwgrond te kopen en te bestemmen naar eigen inzicht. Alleen al als de grond van jaarlijks vrijwillig stoppende melkveehouders wordt overgenomen komt er 90.000 hectare vrij. En daar kunnen gemakkelijk nog enkele tienduizenden hectares bijkomen doordat boeren bij natuurgebieden worden uitgekocht. Honderdduizend euro per hectare? Tien miljard euro? Te doen als daar mee zowel aan effectief natuurherstel als aan bouwambities kan worden voldaan.

De autocraten die ons zoveel angst inboezemen zijn aan de macht dankzij hun volgelingen (of minstens omdat hun opponenten hen niet effectief konden stoppen). We hebben het dan soms over zwijgende maar meestal over boze (extreemrechtse) burgers, die min of meer bewust gekozen hebben voor ‘een sterke man’. Ook in democratische landen zijn natuurlijk boze burgers te vinden. En die kunnen van allerlei pluimage zijn: links, rechts, christendemocraat, atheïst, wit, zwart, boer of stedeling. Weinig aan de hand zolang er in hun ideologie nog iets van democratie te vinden is. Maar wanneer verwordt een conservatieve burger tot een radicaal rechtse burger? Hoeveel risico loopt de samenleving dat de boze burger een gewelddadige burger wordt? Hoe klein is de afstand tussen radicaal rechts en extreemrechts? Geduldige, gematigde leiders kunnen in elk geval een dempende werking uitoefenen op zaken als ultranationalisme en vreemdelingenhaat.

Ach ja, wat een boeiende discussie tussen rekkelijken en preciezen. Het lijkt wel een ouderwetse godsdiensttwist. Maar, principiële kiesgerechtigde, om politiek maximaal invloedrijk te zijn moet je progressiviteit precies (precies ja) zo breed maken totdat je partijen ter rechter en ter ultralinker zijde hinderlijk gaat overlappen. Een beetje meer of minder activistisch, kosmopolitisch of groen moet geen discriminerend effect hebben. Tenminste: als je niet zozeer de meest scherpgeslepen maar wel de meest effectieve politieke beweging wilt zijn. Paul Rosenmöller zei het al: ‘een politieke partij moet een instrument tot verandering zijn’. Geert Mak houdt zelfs rekening met een nog veel absoluter scenario als hij zegt dat het niet meer zozeer gaat om links of rechts maar om het verdedigen van de democratie.

‘Het Westen’ is niet beschaafder dan de rest van de wereld. Kijk wat we meenden te moeten aanrichten in het Midden-oosten (Palestina, Irak), in het Verre oosten (Vietnam, Afghanistan), in Afrika (Congo, Zuid-Afrika) met het idee dat we onze civilisatie moesten transplanteren. Wel zijn we wel rijker (en dat -deels- omdat we in het verleden veel rijkdom hebben ‘opgehaald’ uit het mondiale zuiden). De vraag is of dat zo zal blijven. De BRICS-landen bestaan bijvoorbeeld al uit 45% van de wereldbevolking en die vertegenwoordigen al 35% van de wereldeconomie. Trump wakkert met zijn unilaterale machtspolitiek het vuurtje in landen als Brazilië, China, Indonesië en Zuid-Afrika alleen maar aan om autonoom te opponeren. Terechte oppositie want alles wat niet-westers is heeft het volste recht op eigen cultuur en welvaart. Het is onwennig maar juist als de wereld multipolair wordt. Het westerse wereldbeeld is niet superieur aan andere wereldbeelden.

Democratie is een construct. 2500 jaar geleden bedacht in Athene. Slaven, vrouwen en armen mochten er toen overigens niet aan meedoen. In de 21ste eeuw bestaat er voor de steeds aan de tijd aangepaste democratie nog geen beter alternatief. Twee nadelen springen in onze tijd wel in het oog als het gaat om parlementaire democratie: 1) gekozen presidenten, volksvertegenwoordigers en (niet-rechtstreeks gekozen) bewindslieden kijken vooral naar de korte termijn van vier jaar tot de volgende verkiezingen en 2) politici kiezen vaak voor het partijbelang, zelfs als ze een groter algemeen belang zien. Om ‘partijdigheid’ en ‘kortzichtigheid’ binnen de rechtsorde te compenseren bestaat er in sommige landen al het fenomeen van een correctief referendum. Maar sinds kort is er ook het burgerberaad. Het echtpaar Eva Rovers en David van Reybrouck maken er zich in de lage landen sterk voor. Groepen burgers die geloot zijn en een dwarsdoorsnede van de samenleving vormen zouden representatiever zijn dan parlementaire meerberheden en meer besef hebben van de langere termijn. Steevast maken zulke beraden fermere keuzes dan het collectief van Haagse politici. Ze willen nationale directieven die individuele vruchteloze keuzes overbodig maken. Heel vaak lijkt het zelfreflexieve motief van zich beradende burgers te zijn: ‘Politicus, doe de deksel op de koekjestrommel, anders blijven we graaien’. En dat kan niet met het oog op klimaat-, woon- en veiligheidsproblemen. De deelnemers proberen elkaar niet zozeer te overtuigen, ze luisteren naar elkaar en blijken dan (voldoende) maatregelen te vinden waar ze het over eens zijn.

Oké, er is veel onrecht in de wereld. Mensen kijken daar verschillend naar. Maar wie zich realiseert dat -in Nederland!- praktisch opgeleide mensen gemiddeld vijf jaar korter leven dan theoretisch geschoolden die moet toch een innerlijk gebod voelen om maatschappelijke verbeteringen door te voeren. En het is feitelijk nog erger: de bouwvakker en de pakketbezorger gaan niet alleen eerder dood, de laatste 25 jaar van hun leven zijn ze minder gezond dan de managers en de ministers. Klopt niet. En het liberalisme lost dat niet op met vrijheid blijheid. Conservatieven, in welke gradatie dan ook, maken het probleem evenmin kleiner met hun hang naar ‘vroeger, toen alles beter was’. Alleen en uitsluitend wie solidair, en activistisch, is kan zo’n probleem aanpakken. Voor dat inzicht hoef je de moraalfilosofie van Immanuel Kant niet bestudeerd te hebben.

Amper twee of drie generaties geleden kenden veel (armere) gezinnen het fenomeen van de commensaal. Inmiddels is het begrip uitgestorven. Drs P is misschien de laatste geweest die het gebruikte (waarschijnlijk omdat het zo lekker rijmde op het titelwoord uit zijn liedje ‘Trapportaal’). Het woord betekent kostganger. In de eerste helft van de vorige eeuw was het doodnormaal om tegen geringe vergoeding (een bed en) een plaats aan tafel te bieden aan wie dat wenste. Tegenwoordig zoeken alleen studenten nog naar een kot in het huis van een hospita (en kunnen daarbij geen recht op maaltijden bedingen). Het woord commensalisme wordt minimalistischer ingevuld dan het oorspronkelijke basiswoord waarvan het is afgeleid (com mensa, latijn; samen aan tafel, nederlands): het beschrijft een interactie tussen mutualisme (elkaar van dienst zijn) en parasitisme (eenzijdig profiteren van iets of iemand anders). In geval van commensalisme profiteert het ene levende wezen van een ander levend wezen zonder dat de laatste daar schade van ondervindt. Huismuizen bestaan bij de gratie van menselijke leftovers zonder dat het mensen financiële schade berokkent. In een wereld vol geweld is het een begin. Net voorbij egoïsme en parasitisme. Nog ver van mutualisme, laat staan solidariteit.

‘Iedere arbeider zijn eigen auto’ sprak Joop den Uyl in 1967. Goed idee, meer dan een halve eeuw geleden. Zou de grote goeroe nu nog leven dan zou hij zeker het bijvoeglijk naamwoord ‘elektrisch’ geplaatst hebben voor de auto. En morgen zou hij waarschijnlijk pleiten voor deelauto’s en openbaar vervoer, waar maar mogelijk. En vast staat dat hij alles op alles zou hebben gezet om woonruimte te creëren voor ieder die dat nodig heeft, ongeacht het inkomen van de woningzoekende. Joop was weliswaar minder sober dan Willem (Drees, met zijn mariakaakjes tijdens staatsbezoeken) maar aan maatpakken gaf hij zijn geld zeker niet uit. Genoeg is bij hem altijd al genoeg geweest. En met de huidige klimaatcrisis is consuminderen zelfs het adagium. Minder vlees, geen weggooikleding, niet elke twee jaar een nieuwe telefoon, reparabel witgoed, (in de regel) vakantie in eigen land. De planeet kan het niet aan dat we aan elke reclameschreeuw gehoor geven, dat we ons materieel steeds willen onderscheiden van mensen uit onze bubbel en uit de bubbels daaronder.

Van denken knapt de wereld niet op. Of toch? Wel zeker! Want op denken volgt doen (of bewust juist niet handelen, wat natuurlijk ook een vorm van ‘doen’ is). Wie na een ‘innerlijke dialoog’ de goede kant kiest behoedt niet alleen zichzelf maar ook de wereld voor foute beslissingen. Hannah Arendt verwoordde de innerlijke keuze voor de foute kant het mooist: de banaliteit van het kwaad. Foute daden, misdaden, komen al te vaak voort als het nalaten om helder te denken, eigenlijk misschien nalaten om te denken. Zij typeerde de SS-beul Eichmann niet primair als slecht maar veeleer als onnadenkend, niet in staat tot zelfreflectie die een keuze tussen goed en kwaad zichtbaar had moeten maken. Gedachteloos gehoorzaam aan zijn meerderen, dat zou Eichmann typeren. Het valt niet mee om contemplatief, ethisch te denken, voorbij je eigen wensen en impulsen. Simone Weil stelt zelfs dat niet hoeven denken het meest comfortabele is dat een mens kan overkomen. Het is echt een kunstje om jezelf tot een zodanig niveau te negeren dat je open staat voor de (soms mooie maar al te vaak zo gruwelijke) wereld om je heen. Je moet leren om te gaan met zowel je eigen wereldje als met al die werelden rondom je. Voor zover het daarbij om het leed van anderen gaat wordt het soms duidelijk dat het onoverkomelijk is maar in andere gevallen blijkt verzet een optie. Zo wordt contemplatie een voorwaarde voor wokeness, voor engagement en mogelijk voor actie.

De kortste duiding van het woord, zowel in de oorspronkelijke taal (Latijn) als in de wetenschappen die het het vaakst gebruiken (wijsbegeerte en recht) is: toeval. Het feit dat ‘een zeker iemand’ wordt geboren is al contingent want je ouders hadden elkaar ook níet kunnen ontmoeten, op een ander moment kunnen vrijen, een ander zaadje had jouw zaadje kunnen inhalen. En je genetische eigenschappen zijn ‘zeker’ anders dan die van je ouders, je broers, je buren. Het is wat het is maar het had ook anders kunnen zijn. Deze vaststelling kan leiden tot de overtuiging dat na jou de zondvloed komt, of niet komt. En inderdaad, wij weten niet of er een zondvloed komt, laat staan wanneer. Maar constructief is die lijdzame overtuiging desondanks niet. Ieder competent individu kan immers besluiten om te proberen de wereld wat beter achter te laten dan hij die heeft aangetroffen, te pogen de mogelijke zondvloed te voorkomen of uit te stellen. Is dit dan het houtsnijdende argument tegen ‘rechts’? Mag rechts, na de vaststelling dat de toekomst contingent is, in hoge mate op toeval berust, toch een keuze voor maakbaarheid maken: nl. dat je goed voor jezelf moet zorgen en mag wegkijken van medemensen met slechtere perspectieven? Het gebeurt. Het is wat het is. Maar het kan ook anders.

Voor wie denkt dat je wel tegen het kapitalisme kunt zijn maar dat er vervolgens geen enkel alternatief is…: de coöperatie vormt een (niet de enige) uitweg. Er zijn al meerdere kleine dorpen die een kwijnende commerciële buurtsuper hebben overgenomen als coöperatie, puur om geen negorij te worden. Als de bakker, de slager en frequent openbaar vervoer al zijn weggevallen is de buurtsuper een laatste en noodzakelijk sociaal bolwerk, waarin voldoende dorpelingen financieel en fysiek willen investeren om het te behouden. Boekenschrijvers kennen in Nederland al meer dan een halve eeuw een coöperatie, de Bezige bij. En recentelijk bewees die haar functie weer eens toen een onwelgevallige overname door ‘aasgierkapitalisten’ dreigde. Het ‘voedselbos’ is ook een mooi voorbeeld van een initiatief op basis van een idealistische, niet-kapitalistische coöperatie. Het biedt niet alleen een alternatief voor de monocultuur die de moderne landbouw kenmerkt maar ook voor het kapitalistische model van producent/grossier/winkel/consument, waarbij de grootste winsten behaald worden door de twee middelste partijen (die in de voedselboscoöperatie juist wegvallen). Natuurlijk is de coöp-rechtsvorm ook al lang in een hybride vorm bekend: grote Nederlandse bedrijven (een bank, een verzekeraar, een zuivelproducent) hebben een piramide van rechtsvormen, waarbij de coöperatie ondergeschikt is (geworden) ten opzichte van de winstoptimalisatieprincipes hoger in de piramide. Volgens de site dezwijger.nl is er daarentegen in het Baskenland een enorm coöperatief netwerk ontstaan dat wel nog steeds de oorspronkelijke idealistische principes heeft gehandhaafd: Mondragon. ‘Wat begon in 1956 met een kleine werkplaats van vijf arbeiders onder leiding van priester José María Arizmendiarrieta, is uitgegroeid tot een enorm coöperatief netwerk. Tegenwoordig omvat Mondragón meer dan 70.000 werknemers, verdeeld over 96 coöperaties, en genereert het jaarlijks een omzet van 11 miljard euro. De structuur van Mondragón is fundamenteel anders dan die van traditionele bedrijven. Elke werknemer is lid van de coöperatie en heeft gelijke stemrechten in grote beslissingen. Daarnaast wordt winst eerlijk verdeeld, en zijn sociale doelen, zoals werkgelegenheid en onderwijs, diep verankerd in het beleid.’ Nuttige verbinding tussen velen versus unilateraal rendementsdenken van een rijke elite.

Veel niet-stemmers zijn eerder in hun bestaan teleurgesteld, gefrustreerd, gedesillusioneerd geraakt. Misschien door hun opvoeding, hun schoolloopbaan, hun baas. Niet uit te sluiten is dat ze in de hoop op verbetering ooit verstandig gestemd hebben. Maar het kan ook goed zijn dat ze helemaal nooit vertrouwen in de politiek hebben gehad. Al die academici in de Kamer, al die ellenlange partijprogramma’s waar nooit iets van terecht komt, al die eeuwige debatjes over nuances waar helemaal geen soelaas uit tevoorschijn komt voor de al zo vaak gedwarsboomden. Wat al helemaal niet helpt: een politicus die zegt dat hij Hamas wantrouwt om daarna genocide te plegen op een onschuldig volk. En zulk cynisme is besmettelijk: Taiwan, Groenland en de Baltische staten kunnen zomaar op het menu komen van zogenaamd wantrouwende en spottende machtshebbers. Natuurlijk krijgt geen enkele partij een gefnuikte sarcast zomaar aan boord maar een ultrakort programma, van twee regels, zou helpen. Er hoeft niet eens een gezegde in te staan. 1) Eerlijk delen. 2) Op een gezonde planeet

Het woord ‘dader’ heeft een negatieve connotatie, het veronderstelt een ‘slachtoffer’. Niemand van ons wil ergens het slachtoffer zijn. Maar fatsoenlijke mensen willen zeker ook geen dader zijn. Mensen die woke zijn zullen wel degelijk dader, doener zijn maar met een positieve connotatie. Indachtig de uitspraak van de Holocaust-onderzoeker Yehuda Bauer: geen dader, geen slachtoffer, geen toeschouwer. Een zwijgende toeschouwer stemt immers in met de gebeurtenis als zodanig. Dat past niemand, ook al kunnen de omstandigheden in voorkomende gevallen geen -voorlopig- andere keuze laten.

Volgens Sander Schimmelpenninck staat deze afkorting voor een doelbewuste strategie van het internationale fascisme. Deny, Attack, Reverse Victim and Offender. Dus niet Rusland maar Oekraïne is de perfide agressor, niet de brave anti-Trump burger maar de schietende politieman is het slachtoffer.

Tot tien jaar geleden was economische krimp vooral nog een (controversieel) discussiepunt onder economen. Inmiddels is er een bibliotheek volgeschreven over de-growth. De controversie bestaat nog. Logisch. De maatschappelijke en economische ingrepen zijn groot. We moeten vervuiling en grondstoffenverbruik belasten. En daarenboven niet zozeer inkomen en winst maar vermogen. Groei is voor opkomende economieën nog altijd een instrument voor het verminderen van armoede en het verkleinen van de welvaartskloof. Maar in rijke landen is het optimum voor welvaart wel ongeveer bereikt. Mensen worden niet tevredener en gelukkiger met nog verdere groei. En bovendien: de klimaatverandering wacht niet. Volgens de bankier Hans Stegeman wordt het ofwel de-growth by design ofwel de-growth by disaster. ‘Het moet gewoon lukken om rijke mensen te laten inzien om met minder materiële zaken toch een prettig leven te hebben.’ De vraag is niet zozeer of een economische revolutie haalbaar is maar eerder of dat welvarende individuen in ruil voor een veiligere toekomst met een tandje minder willen leven. In 2025 is er dan toch een Nobelprijs toegekend aan drie economen die geloven dat technische innovatie nog voor groei kan zorgen in de nabije toekomst; zwak daarbij is wel dat daarbij nauwelijks aandacht is besteed aan klimaatverandering.

Alleen de Westerse beschaving deugt, alles daarbuiten is barbarij. Veel Europese en Amerikaanse conservatieven huldigen deze opvatting. Maar het gaat om baarlijke nonsens. Net als overigens soortgelijke statements van Poetin die de Russische cultuur centraal stelt of Xi die heilig gelooft dat China superieur is boven de rest van de wereld. Josephine Quinn, classica en hoogleraar in Oxford, schreef een belangrijk boek over de deconstructie van ‘het Westen’ als concept. De zienswijze is in strijd met de geschiedenis. Er is geen sprake van territoriaal scheidbare beschavingen. Aan elke ontwikkeling gaat een uitwisseling van kennis en gewoonten vooraf. Klassieke bouwkunst is niet zuiver Grieks, het schrift is op vele plaatsen uitgevonden en is ontwikkeld door beïnvloeding van elders, filosofie kent vele vaders, monotheïstische godsdiensten zijn bij nauwkeurige bestudering nogal verwant. Wat minder lokale suprematie zou niet alleen een historische basis hebben maar ook betere kansen op toekomstige coöperatie bieden.

De regeringsvorm waarbij ‘het volk’ het voor het zeggen heeft is niet zo eenduidig als op het eerste gezicht lijkt. Immers, niet alleen geldt de wil van de meerberheid. Tegelijkertijd dienen ook de belangen van minderheden te worden gewaarborgd. Het kan nooit zo zijn dat een meerberheid, of een persoon of instituut namens een meerberheid, haar tegenmacht vernietigt. Het is vaak voorgekomen dat een legaal verkozen bewindspersoon zich tot een autocraat ontwikkelt en vervolgens alle hem/haar onwelgevallige instanties (journalisten, rechters, universiteiten, demonstranten) knevelt. De ware democraat koestert zijn/haar -al of niet opponerende- minderheden. Een hiermee samenhangende onvolkomenheid van democratie is de -onvermijdelijke- getraptheid van het systeem. Kiezers stemmen op partijen, partijen sluiten coalities, coalities ruilen voorkeuren uit: zo kan het gebeuren een wens van de meerderheid wordt ingeruild voor een wens van een minderheid. Democratisch is daar niks mee, ook al levert een coalitie-akkoord vaak frustraties op.

‘Ik denk dus ik ben’ is de centrale existentiële stelling van misschien wel de grootste Westerse wijsgeer van de moderne tijd. Maar voor de intrinsiek aansporende stelling ‘ik kan dus ik doe’ is ook iets te zeggen. Als het gaat om expressies van deugdzaamheid dan is de aansporende stelling in elk geval nuttig: solidariteit, duurzaamheid, zachtmoedigheid. Maar Descartes’ oorspronkelijke stelling wint het op het punt van algehele geldigheid van de aansporende variant, aangezien een aanmoediging tot malicieuze daden contraproductief is: machtswellust, onderdrukking, uitbuiting. Zou het adagium ‘eerst denken dan doen’ dan mogelijk bijdragen aan een vriendelijker wereld dan de huidige?

Mensen kúnnen het. Maar ze doen het niet vaak en niet graag. Thijs Launspach heeft er een helder essay over geschreven. Omdat leven op aarde zo complex is heeft de mens geen tijd om elke stap grondig te overwegen alvorens die te zetten. In 98% van de tijd wenden we -volgens psychologen- ons intuïtieve denksysteem aan. We hebben als het ware aan een half woord genoeg om op de (min of meer) juiste manier in actie te komen. Slim van de evolutie. We zouden structureel in tijdnood verkeren als we alles zouden overwegen met ons -maar 2% gebruikte- structurele denksysteem. Er kleven wel een paar nadeeltjes aan onze intuïtie: we zijn slecht in kansberekening, schatten risico’s slecht in, ons geheugen zet ons vaak op het verkeerde been, we hebben meer oog voor slecht dan voor goed nieuws, we zijn beroerde planners, we menen ten onrechte goede toekomstvoorspellers te zijn. Maar oké: op deze intuïtieve manier houden we wel lekker de gang in ons leventje. Grote stappen, gauw thuis. We verspillen geen denkkracht aan irrelevanties. Maar als het er echt op aankomt kunnen we best afscheid nemen van simplificatie, generalisatie, stereotypering, geitenpaadjes: we gaan zitten en voor de verandering echt redeneren. Een beroemde psycholoog schijnt het mooi gezegd te hebben: nadenken is voor mensen net zoiets als zwemmen voor katten, ze kunnen het wel maar doen het liever niet. Proberen om van 2 naar 10% te komen is vast een lifetime job. Maar met de planeet in crisis zou de evolutie zich versneld moeten aanpassen: intuïtief denken terug naar hooguit 90% graag.

Matigheid, moed, rechtvaardigheid en wijsheid. Deze vier ‘kardinale’ deugden, scharnierdeugden, acht de hooggeleerde Beatrice de Graaf nodig om de wereldorde te handhaven. Ze vallen niet uit de lucht: Aristoteles werkte ze al uit in zijn Ethica Nicomachea, Thomas van Aquino nam ze over in zijn moraalleer. En 21ste-eeuwers voelen op hun klompen aan dat machtsdenken en kapitalisme niet de exclusieve mechanismen kunnen zijn om te manoeuvreren naar een betere wereld. Deugdzaamheid, normativiteit helpt (een meerderheid van hen) enorm. Schopenhauer meende overigens dat deugdzaamheid niks anders is dan een mengsel van voorzichtigheid, apathie, angst voor veroordeling/straf, verlangen om aardig te worden genomen. Andere filosofen hebben daar veel argumenten tegenin gebracht. Maar zelfs als Schopenhauer gelijk heeft is deugdzaamheid effectief want empatisch. Alles beter dan ondeugdzaamheid, waarin ongeremdheid, wetteloosheid en antipathie centraal staan. De goede, oude Aristoteles zelf heeft zelf ook toegegeven dat menselijke zwakte aan de basis staat van deugdzaamheid. De deugd bevindt zich in het midden van twee ‘zonden’: zo zit ‘moed’ tussen ‘roekeloosheid’ en ‘lafheid’.

Een wijdverbreid misverstand moet uit de wereld: er is geen énkele grond voor de arrogante aanname dat wij mensen ‘hogere’ wezens zijn dan dieren en planten. De mens is net als alle alle wereldwezens gewoon voortgekomen uit een beetje koolstofgas. En ja, we zijn comfortabel doorgeëvolueerd, hoewel er per menselijke eigenschap altijd wel dieren te vinden zijn die de mens op dat punt verslaan. En het is per saldo nog maar de vraag of we slimmer zijn dan het veelsoortige leven om ons heen want precies de mens stort op dit moment zijn eigen leefgebied onomkeerbaar in het verderf. De mens bestaat sinds 200.000 jaar. Het ging eigenlijk 297.000 jaar goed met de symbiose tussen mens en aarde. De eerste nomade die boer werd en een stuk ‘eigen terrein’ afpaalde voor zijn dieren leefde immers een slordige 1000 jaar voor Christus. Die ene boer had waarschijnlijk overigens geen egoïstische bijbedoelingen maar het eerste zaadje voor naijver werd toen wel geplant. Roep vervolgens in herinnering hoe de Engelse elite amper een paar eeuwen geleden het land onderling verdeelde, hoe kort daarna een groei-economie kon floreren dankzij kolonisatie en slavernij. Eigenlijk zagen ze dieren, planten én gekleurde mensen als ‘dingen’, zaken die ze tot ons eigen gewin mochten uitbuiten. Zijn we inmiddels veel verder? In Nederland stelt alleen de Partij voor de Dieren zonder voorbehoud dat economische groei funest is voor de Planeet: éen partij die kiest voor het zuiverste duurzaamheidsscenario. Maar los van de ecologie mogen dieren langzamerhand ook wel meer rechten krijgen. Waarom zou de hel losbreken als iemand onverdoofd de staart van zijn hond zou afknippen, terwijl we het onverdoofd staarten knippen bij 10 miljoen varkens per jaar in Nederland onbesproken laten? Hoe economisch doorgedraaid moet je zijn voordat je 20 vleeskuikens op een vierkante meter propt?

Zou het: overleggen in plaats van schieten? Vredesactivisten hebben absoluut een punt. Prudente zaakgelastigden kunnen veel onheil voorkomen. Geweld -over en weer- is immers dramatisch voor alle betrokken partijen. Goede gesprekken zijn altijd het effectieve alternatief, behalve in het geval van een gewetenloze opponent. Vaak is de combinatie van afschrikking en diplomatie dan de panacee. Schieten is feitelijk niet eens het ultimum remedium, want het is toch echt radeloosheid, een lukrake route naar het ongewisse.

En wie krijgt er weer de schuld? De debiele homofiele joodse neger met een bult. Dat schreef Ivo de Wijs in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Erg expliciet, erg woke. Maar de opsomming zou nog moeten worden uitgebreid. Op wie arm is wordt neergekeken door de meer welvarenden. Wie ook maar een haartje afwijkt van de standaard in een schoolklas wordt gepest. Onder het bijvoeglijk naamwoord van Wijs’ homofiel zullen we ook maar de door Trump e.a. zo gehate transgenders e.a. begrijpen. En in het zelfstandig naamwoord neger zullen ook wel Indianen, Palestijnen en Oeigoeren geïncludeerd mogen worden. Dus wie denkt dat we vooruitgaan in dit opzicht…

Sommige bakkers hebben éen vitrine slagroomtaartjes, éen vitrine vruchtengebakjes en éen vitrine met het opschrift ‘divers’. Het klinkt potsierlijk om te vragen om 1 vruchtentaartje en 1 divers gebakje. Dan weet de bakker immers nóg niks. Maar elk levend wezen is natuurlijk ook intrinsiek divers. Anders dan Trumpisten ons willen doen geloven zijn we niet allemaal te herkennen als wit, christelijk en welvarend. Dramatisch dat T. en de zijnen blijkbaar nooit nadenken over het ‘waarom’ van diversiteit. Is een bruine huid een keuze, is homoseksualiteit dan een keuze, is een gouden lepel in een babymond soms een keuze? Je bent wie je bent, met meer of minder mazzel aan je kont. De mazzelaar kan leren van de creatieveling, wit kan genieten van zwart. Sommige armen delen gemakkelijker dan welvarenden: ook inspirerend. Over honderd jaar zijn we gelukkig allemaal getint en als we in de tussentijd leren om eerlijker te delen zijn de inkomensverschillen misschien wel ietsje kleiner dan nu. Maar dan wederom zijn we per individu immanent uniek: kleur, levensovertuiging, bankrekening, geaardheid. Elke autocraat kan discrimineren, geen enkele is in staat de diversiteit zelfs maar ietsje te verkleinen. Maar Ibthal Jadib kwam (al in de Volkskrant van 1.11.’22) met de analyse aller analyses. Hoe moeilijk kan het voor een individu zijn te accepteren dat de ander het niet met je eens is? En dito voor groepen: is het werkelijk onverdraaglijk dat een andere groep niet onze visie op de ideale samenleving deelt? Aan rechts-populistische zijde regeert de angst dat zij worden vervangen door niet-witte immigranten of door (altijd extreem-) progressieve types. Progressief links daarentegen meent dat ze de roeping heeft om racistische, patriarchale machtsstructuren uit te roeien. Politieke vertegenwoordigers van beide uitersten verdelen natuurlijk de samenleving. Maar… leve de verschillen.

Is de gemiddelde kiezer onachtzaam? Het is duidelijk dat veel burgers te vaak voor personen kiezen in plaats van voor hun beleidsplannen. Claims van canvassende politici worden niet effectief geanalyseerd op mogelijke risico’s. Autocraten profiteren optimaal van kiezers die voor ‘de’ man gaan. Maar zodra zo’n politicus een meerderheid krijgt is het natuurlijk afgelopen met democratisch overleg want de autocraat ‘weet’ dan ‘wat het volk wil’. Kijk naar Orban, naar Trump. En vrees voor Wilders? Tsja, autocraten zijn wel rechts maar beslist niet dom. Is ‘dus’ de kiezer te blameren? Waarom mist de conservatieve meerderheid de risico’s? Misschien ook wel omdat progressieve politici in een coalitie uiteindelijk nooit royaal kunnen ‘leveren’. Delen linksen wel echt? Maken progressieven ons land wel echt veilig voor iedereen? Pakken welvarende socialisten wel door als het gaat om het behouden van de planeet? Linkse kiezers en linkse politici zijn zeker niet dom maar ook niet altijd overtuigend. En rechts: Wilders, Van der Plas en Yesulgöz weten heus wel dat de planeet in gevaar is en slechts met veel moeite leefbaar kan blijven, dat boeren (gesubsidieerd) hun verdienmodel moeten aanpassen en dat rijken hun inkomen en vermogen moeten delen met mensen die het minder hebben. Toch maken ze desondanks de bewuste keuze om een andere kant op te kijken. Geveinsde domheid dus. Puur om hun respectieve achterbannen voor de korte termijn aan zich te binden. Misleiding in de politiek is niet in de haak, in het huidige tijdsgewricht heeft het beslist iets pervers. Dat is handelen tegen beter weten in. En dat noemt Schimmelpenninck domrechts, slimme term of niet.

Terug naar de oude ‘Nokia’? Zonder smartfuncties? Een toenemend aantal mensen mensen wil per dag tijd terug. Voor betere of nuttigere activiteiten dan scrollen. Of desnoods om zich te vervelen. Een rustige keuze voor volwassenen. Voor kinderen onder 15 zou een leven zonder sociale media leiden tot minder psychische problemen, tot een beter, actiever, evenwichtiger leven.

Een pijnlijke term uit de internationale diplomatie, die zoiets betekent als ‘mooie woorden, daden ho maar’. Is dat de BBB die de reservering van 15 miljard van Rutte IV voor een groene transitie van de landbouwsector hooghartig schrapte binnen de begroting van Schoof I om vervolgens geen nieuw plan voor de boeren te bedenken? Is dat het nieuwe sociale contract met blijkbaar voldoende kleine lettertjes om NSC met de toch weinig rechtstatelijke PVV in éen kabinet te laten plaats nemen? Jarenlang Groningse gasgedupeerden aan de lijn houden met lange rapporten? Toeslagen steeds dieper het moeras in duwen onder verwijzing naar strenge wet- en regelteksten? Het wordt tijd voor minder woorden. En liefst ook voor meer daden.

4.500.000.000 jaar geleden: de Aarde is ontstaan. 200.000 jaar geleden: de Mens heeft zich ontwikkeld. 150 jaar geleden: Fossiele brandstof gaf de Industriële revolutie een boost. 25 jaar: hebben we nog voor de boeg om duurzaamheid te concretiseren. Over 25 jaar moeten de mensen op de aarde een klimaatneutraal leven leiden. In 0,00000001 deel van de levensduur van de aarde moet de duurzaamheidsklus geklaard worden. Door onze generatie dus. En dan is het al erg genoeg dat al het zeewater op aarde in 2050 al met een paar graden is opgewarmd. Treurig genoeg dat eerdere CO2-uitstoot dan nog honderden jaren in de atmosfeer blijft. En als het mislukt draait de aarde lustig nog een paar miljard jaar verder. Maar dan zonder zoogdieren op twee benen.

Eco-economie klinkt veel moeilijker dan het is. Iedereen kan toch begrijpen dat groei als basis van de kapitalistische economie niet kan. Als alleen al het ‘mondiale zuiden’ (de hele wereld behalve de VS en Europa) recht wenst uit te oefenen op dezelfde welvaart als het ‘rijke westen’ (de VS en Europa dus) is de aarde op datzelfde moment onleefbaar (met dank aan alle extra auto’s, extra brandstof, extra koelkasten, extra vliegvakanties). Maar ook als de kloof tussen zuid en west in stand blijft (wat niet kan en niet moet) en alleen het westen gaat lekker door met aanschaffen, energie verkwisten en verre reizen boeken, in plaats van repareren, stoken en vervoeren via aardwarmte/zonne-energie en (meestal) dichtbij huis recreëren… ook dan is het eind van de aardse leefbaarheid in zicht. We móeten gewoon wereldwijd naar een krimp-economie. Tenzij knappe techneuten met gigantische innovaties komen die een nul-economie mogelijk maken. Niet te vroeg op rekenen. We blijven leven, houden de aarde leefbaar: maar… alleen het mondiale zuiden kan nog wat groeien in welvaart, het westen moet echt leren versoberen. Tandje minder. Kan best. En er zit een zonzijde aan mondiaal doorgevoerde eco-economie. Als met het harde kapitalisme ook het idee van onderlinge concurrentie naar de achtergrond verdwijnt wordt de samenleving minder ongelijk, meer sereen, meer gemodereerd. Zou het? Minder kans op agressie, minder kans op oorlog?

Ecologie is een complex wetenschappelijk allegaartje, bij elkaar bedacht door biologen, natuurkundigen, chemici, geologen en meteorologen. Maar wel een uiterst relevant allegaartje. Sterker nog: als de mensheid er niet binnen een kwart eeuw in slaagt om de conclusies van deze moderne wetenschap goed te implementeren dan zal ineens àlle wetenschap obsoleet/irrelevant zijn. Gelukkig: zoals je geen econoom hoeft te zijn om effectief te sparen voor later zo hoef je geen ecoloog te zijn om recht te doen aan de verhouding tussen mens, plant, dier en de planeet waarop de verhouding plaats vindt. Elk nu levend mens is ‘medeplichtig', ten goede of ten kwade.

Daan Rovers (arts, filosoof, senator) heeft er een proefschrift over geschreven: een nog vast te stellen grondwettelijk recht op betrouwbare informatie. Naar analogie met het recht op inkomen, onderwijs en huisvesting. Dat de informatievoorziening in deze tijd aan erosie onderhevig is behoeft nauwelijks toelichting. Degelijke kranten verliezen lezers en het aanbod van journalistieke programma’s op tv wordt kwalitatief en kwantitatief minder. Bij de digitaal massaal aangeboden informatie daarentegen is het onderscheid russen nieuws en nepnieuws vaak heel moeilijk te maken. Rovers bepleit niet alleen een wetsartikel maar ook een krachtige, van de politiek onafhankelijke, Autoriteit Informatievoorziening. Ook als tegenhanger voor de ongemotiveerde kritiek op ‘mainstream media’ uit rechtse kringen.

Wat de kanarie is voor de kolenmijn is het kippeëi voor de ecologie. De leefbaarheid van de aarde is toch in acuut gevaar als je de eieren van je hobbykippen in het buitengebied niet mag eten terwijl eieren uit een legbatterij worden aanbevolen. In de wormen onder je eigen royale kippenuitloopgebied zit nogal veel gevaarlijk PFAS, wat via de wormen in de kip en vervolgens in het consumptie-ei komt, terwijl de treurig levende industriehennen alleen op beton met strooisel lopen en daarom geen PFAS binnenkrijgen. We keren de wereld om.

Robbert Dijkgraaf beziet de steeds veranderende wereld graag met zijn natuurkundige bril en benoemt de veranderingsprocessen dan als emergent, dat willen zeggen: als de optelsom van ‘oneindig’ veel (vaak spontane) acties of gebeurtenissen. Zoals bij het klassieke voorbeeld van de vlinder in Zuid-Amerika wiens vleugelslag aan het begin staat van een keten gebeurtenissen die een storm in een ander continent veroorzaakt. Nu is een woke woordenboek geen natuurkunde-college maar het besef van maatschappelijke emergentie kan zowel deprimerend als troostend zijn. Pessimisten zullen er een bevestiging in kunnen zien dat hun keuzes verdwijnen in een onvoorspelbare baaierd van belangrijkere acties, optimisten mogen menen dat alle persoonlijke kleine beetjes helpen om de wereld een betere plaats te maken.

Niet het beschikbare maar een verkeerd stekkertje op het moment dat je dringend een oplader nodig hebt voor je tablet is misschien de meest ergerlijke vorm van bewuste oplichting door producenten. En het verdienmodel van de al zo rijke producenten van de vele verkeerde stekkertjes is natuurlijk super-verwijtbaar. Maar er zijn nog engere vormen van kapitalistische tunnelvisie. Het bewust niet repareren van een goede biotoop voor onmisbare bijen door kweekplanten aan te bieden die pesticiden bevatten die dodelijk zijn voor bijen, vogels, mensen… dàt is pas shit ten top. Rotzooi zonder argeloosheid. Geld maken zonder oog voor schade. Erg ja. Niet alleen vanwege het fenomeen op zich maar ook omdat het individuele zoektochten naar kleine stapjes voorwaarts danig frustreert. Want wie oog heeft voor shit-economie ziet ook hoe weinig de aanschaf van een privé-regenton of een dito hybride auto binnen dat grote mondiale systeem vermag. Er zijn twee soorten shitproducten op industriële schaal: marketingshit en grondstoffenshit. Stekkertjes voor je oplader komen uit de internationale marketing-gereedschapskist: op het vliegveld kost de vervanging van een vergeten oplaadsnoertje immers €20. Producten zoals witgoed en auto’s met een ingebouwde lage levensduur: pure marketing (net als een zodanige constructie ervan dat repareren moeilijk of onmogelijk is). Pesticidenplanten worden geproduceerd met dubbel of driedubbel beroerd gereedschap: pesticide is goedkoper dan geduld (tijd is geld) én pesticide zorgt op korte termijn weliswaar voor indrukwekkend groen en koopopwekkende bloei maar op lange termijn natuurlijk voor verslechtering van de natuur. En als bloemenkwekers in Europa beperkt worden in hun ‘gewasbeschermingsproducten’ starten ze gewoon een kwekerij in Afrika: toch vervuiling, toch slechte bloemen én vlieguren voor de bloemen. Producten met ‘eeuwige chemicalieën’, cement of een staalproductie met slakken als nevenproduct hebben puur een grondstoffenprobleem. De politiek zou moeten eisen dat een product pas op de markt mag als het bewezen veilig is. Van de markt halen als het product bewezen onveilig is het paard achter de wagen spannen. Metselen zonder cement is een innovatie maar het kan. Pannen niet laten aanbakken zonder pfas, het kan gemakkelijk. Groen staal produceren is (nog) kostbaar maar het is mogelijk. De consument kan soms een verschil maken: geen Chinese shitproducten meer bestellen betekent minder wegwerpplastic, minder koeriersautootjes, minder magazijnblokkendozen en -vooral- minder containerschepen op de oceaan. (Is het algemeen bekend? De 16 grootste containerschepen stoten net zoveel CO2 uit als het totale wagenpark ter wereld.) En er is zoveel: om precies op Thanksgiving of met Kerstmis honderden miljoenen kalkoenen in de vitrine te kunnen krijgen zijn er op Amerikaanse farms banen voor mannen die er een dagtaak aan hebben om kalkoenhanen precies te masturberen tot het moment dat ze de volgende kalkoenhen bespringen.

2007: Mark Rutte (toenmalig VVD-lijsttrekker) noemt erfbelasting onrechtvaardig. 2019: Jesse Frederik (De Correspondent) noemt erfbelasting de mooiste en eerlijkste belasting die er is. 2025: GL/PvdA kiest (site van vlak voor de fusie) voor een tweesporenbeleid inzake erfbelasting, kennelijk mede geïnspireerd door Frederik. Het uitgangspunt moge duidelijk zijn. Het is geen tweede-keer-belasting voor de (overleden) gever, het is gewoon eerste-keer-belasting voor de ontvanger. (Sowieso: vrijwel elke euro die in roulatie is wordt per transactie belast. De ondernemer betaalt werkgeverslasten, de werknemer betaalt loonbelasting, de verkoper van boodschappen betaalt vennootschapsbelasting, de klant betaalt btw; belaste transacties tot in het ‘oneindige’.) De grootste linkse coalitiepartij kiest nu voor twee sporen: mensen die bescheiden erven betalen niks, mensen die een vermogen erven betalen meer dan eerder. Voor grote te vererven vermogens kan de belasting nauwelijks hoog genoeg zijn. Immers, hoe lang mogen nazaten profiteren van de welstand van hun (voor)ouders? Veel rijke families van vandaag teren nog op (‘netjes’ beheerd) vermogen uit de koloniale tijd, al of niet uit slavernij-opbrengsten. Bloedgeld of niet, na de dood van bedoelde historische kooplieden had de staat via erfbelasting veel goeds voor veel burgers kunnen financieren. Niet alleen blijft het geld lang in de familie, ook de kansen blijven daardoor ongelijk verdeeld. Nog in 2025 melden het CPB en promovendus De Vries: hoe hoger het vermogen van de ouders hoe groter het inkomen van hun kinderen (zelfs al in hun dertiger jaren als ze nog niet hebben geërfd). Kinderen uit welvarende milieus krijgen beter en langer onderwijs, genieten een betere gezondheid, belanden minder vaak in criminele circuits. Met erfbelasting is dus niet alleen betere spreiding van inkomen maar ook van maatschappelijke kansen bereikbaar.

‘Medeplichtigheid’ is natuurlijk een mild ironisch synoniem van solidariteit. Er komt geen betere wereld als we niet bereid zijn om over ons egocentrisme heen te stappen. Sterker nog: binnen een paar generaties eindigt de leefbaarheid van onze planeet als we de deugdenethiek van Aristoteles vergeten of het empathische rationalisme van Spinoza achteloos terzijde schuiven. Het voordeel van de term ‘medeplichtigheid’ is dat die in pejoratieve zin als een boemerang in het gezicht slaat van degenen die zich weinig gelegen laten liggen aan de zorg voor naasten of de planeet. Tsja, wie in een medeplichtig woordenboek op zoek is naar een objectief moreel ijkpunt moet zelf navigeren langs de vraag in hoeverre de objectieve feiten in de respectieve lemma’s niet toch een representatie zijn van het gedachtengoed van de samensteller, door de selectie en de formulering.

Is dat niet dat voorname maar afgeleefde halve continent dat met een rafelige grens zit vastgebakken aan het snel machtiger wordende Azië? Europeanen heten veel van cultuur te weten, zij het met oogkleppen (want weinig kennis van hoogstaande Oosterse, Afrikaanse en Indiaanse beschavingen). Ze hebben veelal ook een kort geheugen als het gaat om kolonialisme en slavernij. Verder gaat het goed met Europa. Niet zo rijk als de Amerikanen; hun BBP is eenderde groter dan dat van ‘ons’. Ons individuele ‘welzijn’ is gemiddeld wél iets beter. En we zijn met meer: 450 miljoen Europeanen tegenover 340 miljoen Amerikanen. Dus we redden het autonoom? Nou, we moeten afkicken van de veilige en goedkope gemakken van het Noord-Atlantisch bondgenootschap. En we moeten nog leren om goede supranationale maatregelen efficiënt te delegeren aan door ons aangestelde Europese leiders. In theorie gaat het prima lukken. En we hoeven niet zó veel. Onze oostgrens, Oekraïne incluis, verdedigen. Onze welvaart min of meer in stand houden. En vooral: als rijk en ‘gelijkgestemd’ continent de voorhoede vormen voor het redden van de planeet Aarde. Tot zover de theorie. Maar kan een realpolitiker dit beeld ook beamen? Natuurlijk niet zolang de VS net zo expansionistisch is als China en Rusland. Zonder onze Atlantische bondgenoot moeten Europa heel veel harder lopen. In Nederland was het percentage voorstanders van een Europees leger voor het eerst pas begin 2026 groter dan 50%. En zo’n leger is éen ding maar Europa moet dan nog zelf granaten maken, afweersystemen, lanceerplatforms. En we moeten een Inlichtingensysteem optuigen dat ook zonder de VS minstens net zo nauwkeurig als dat van Moskou of Peking. Dat lukt allemaal alleen als ‘Brussel’ heel veel belangrijker wordt dan de 30 regeringen van de afzonderlijke natiestaten. Want het gaat niet alleen om de rafelige grens tussen Europa en Azië maar ook om de toevallige historische grenzen van de afzonderlijke naties in Europa. Die zullen fluïde moeten worden.

Ondernemers kunnen niet met gezag beweren dat economische groei ‘maar’ over zo’n 3% per jaar gaat. Die groei is exponentieel. Dat betekent een verdubbeling van omzet, van winst maar ook van grondstoffen per 23 jaar. De grote Jason Hickel rekent voor dat omzetten, benodigde grondstoffen en gerealiseerde winsten zich dan in een eeuw vertwintigvoudigen, in twee eeuwen wordt de verdubbeling zelfs 370 keer zo hoog. Met zijn grote vakgroep is Hickel in staat geweest om empirisch aan te tonen dat het concept van economische groei letterlijk eindig is: alIeen al mathematisch is het simpel aantoonbaar dat onze planeet nóg meer groei niet kan overleven. We kunnen zoveel spuitvliegtuigen inzetten als we willen en nog zulke grote oogstcombines besturen als we maar kunnen bedenken maar de grenzen van de groei zijn gewoon bijna bereikt. De aarde kan nog hoogstens zestig jaar voldoende voedsel produceren als we onze economie en ecologie niet veranderen. En op sommige ‘terreinen’ is het probleem nog groter: de Stille Oceaan zal al over 25 jaar leeg gevist zijn als we ons gedrag niet grondig veranderen. Hij schetst een post-kapitalistische wereld waarin de economie ten dienste staat van menselijk welzijn en behoud van de aarde. Realiseer je daarbij dat het kapitalisme, met de daarbij behorende groeifocus inmiddels zo’n 500 jaar duurt. Ineens wordt dan duidelijk waarom we de aarde uitputten. En er zijn nog maar éen of twee verdubbelingen nodig vooraleer de aarde kopje onder gaat.

Onfeilbaarheid werd vroeger toegeschreven aan de paus van Rome. Hem (altijd een hem) werd alle betrouwbare info immers rechtsreeks vanuit de hemel ingeblazen. Hadden onze politici, onze bazen, onze generaals, onze journalisten maar zo’n lijntje met de Onkenbare. Helaas kunnen niet-kerkvorsten zich niks beters voornemen dan hun stinkende best doen om de waarheid te zoeken en van daaruit te handelen. Wat hen enorm zou helpen: direct ruiterlijk toegeven als ze weer eens fout gezeten hebben.

Het boek Fantoomgroei beschrijft drie mechanismen die -treurig genoeg- niet alleen groeibevorderend maar ook doelbewust pervers werken. Bedrijven worden ‘sterren’, waaromheen afhankelijke ‘planeten’ (toeleveranciers uit het MKB) draaien. Om die planeten draaien dan weer (op hun beurt afhankelijke) ‘satellieten’ (zzp-ers en flexkrachten die tegen bodemprijzen klussen voor de planeten). De sterrenbedrijven innoveren niet meer zelf maar kopen innovatieve startups op, ze zetten geen grote eigen productielijnen meer op maar laten toeleveringsbedrijven het handwerk doen, ze willen geen grote aantallen vaste medewerkers meer (want vaste activa) maar roepen liever flexwerkers in. Als die megabedrijven grondstoffen hebben ingekocht tegen absolute bodemprijzen, als ze arbeid eveneens inkopen tegen bodemtarieven, als ze niet hoeven te investeren in research & development en als ze van neoliberale regeringen nauwelijks belasting hoeven te betalen dan kan de winst mooi naar de bestuurders en de aandeelhouders. Die worden schathemeltjerijk. En de rest van de wereld werkt voor ze. Bestuurders van grote bedrijven zitten een eerlijke economie nog op een tweede manier in de weg. Ze krijgen bonussen en aandelenpakketten die gekoppeld zijn aan de beurskoers van hun bedrijf. Ze gaan daarom voor dagkoersen, niet voor de lange termijn.

Is nationalisme in Europa nou echt nog van deze tijd? Natuurlijk mogen we juichen om onze schaatsers, onze Limburgse vlaaien tot erfgoed laten verklaren, tevreden zijn met beter asfalt op onze wegen dan in het buitenland nogal eens valt aan te treffen. Maar moeten we echt blijven werken met 27 legertjes met onderling verschillende commandostructuren en strijdmiddelen? Na WOII, om precies te zijn in 1946, werd de Union of European Federalists opgericht met een federale Europese Unie als doelstelling. Een Verenigde Staten van Europa moest nationalisme en een volgende wereldoorlog voorkomen. Het is er nooit van gekomen. Jammer want zo’n vredesparaplu was prima te combineren geweest met een ‘Europa van de regio’s’ waarin alle culturele eigenheden behouden konden blijven. Maar een slimme vorm van supranationalisme is toch echt onvermijdelijk.

Slechts een enkeling realiseert zich dat 6% van het mondiale inkomen nog steeds wordt besteed aan het subsidiëren van fossiele brandstof! We praten dan over 5000 miljard euro. Om olie op te pompen, om vliegtuigen goedkoop te kunnen laten vliegen op kerosine. We dweilen… maar er staat een krachtige brandkraan open.

Niks is zo onbereikbaar voor mensen dan ‘het volmaakte’. En niemand is zo ergerlijk als degene die pretendeert de wijsheid in pacht te hebben. Gewone menselijke vooruitgang gedijt bij de moed van mensen om te falen. Let's make better mistakes next time is daarom een mooie mantra, door sommigen toegeschreven aan Einstein.

Zou ‘links’ ook aan doelbewuste psychologische misleiding doen of gaat het hier om een ‘privilege’ van de populisten? Natuurlijk spiegelt elke politicus zijn programma af en toe wat mooier voor dan in de praktijk haalbaar zal blijken maar dat is iets anders dan het ontkennen of liever nog aanpassen van statistieken over de economische of maatschappelijke werkelijkheid om het eigen ongelijk te verbloemen. Doorvoelde solidariteit is behoorlijk strijdig met gaslighting.

De ultieme publieke dienst: het creëren van geld moet weer een staatsmonopolie worden, geen bankenprivilege meer. Want welke beperkende regels je ook opstelt: geldcreatie leidt altijd tot speculatie. En speculatie met geld moet verboden worden. Ja, dat beperkt durfkapitalisten, beleggers, onroerend-goed-bedrijven e.d. In de zogenaamde echte economie gaat maar 10% van het geld om, in de speculatieve economie gaat 90% om. Geld mag wel weer een ruilmiddel worden, geen product dat zelf weer tot meer geld leidt voor de bezitter ervan. Ook volgens Klaas van Egmond en Bert de Vries (Volkskrant, 20.5. ’25) zitten in Europa namelijk met een achterhaald financieel bestel, waarin het de overheid ten onrechte is verboden om geld te scheppen. In de neoliberale euforie is in het Verdrag van Maastricht van 1992 afgesproken dat niet de overheid, maar alleen private, commerciële banken dat geld 'uit het niets' mogen creëren. Als de overheid, afgezien van de belastingeninkomsten, meer geld nodig heeft voor maatschappelijke functies zoals infrastructuur, onderwijs en defensie, dan moet dat worden geleend van de 'financiële markten', waaronder de private banken die dat geld dan wél 'uit het niets' mogen creëren. Volgende generaties Europeanen betalen dan decennialang rente over dat geleende en gecreëerde geld aan de aandeelhouders van die banken. Dat moet veranderen.

Geldzucht is de wortel van alle kwaad schijnt de apostel Paulus lang geleden te hebben gezegd. Van véel kwaad minstens is geldzucht een oorzaak. Hoe anders is het te verklaren dat wie al rijk is nog rijker wil worden, zelfs als dat ten koste gaat van minderbedeelden? Hoe kan het dat de VVD in het verkiezingsprogramma 2025 geld wil weghalen bij gezinnen die afhankelijk zijn van toeslagen om het te geven aan ondernemers die toch al weinig te klagen hebben? Hoezo kunnen europarlementariërs het laten gebeuren dat lobbyisten het bewezen gevaarlijke landbouwgif glyfosaat nog minstens tien jaar beschikbaar weten te houden? Is het al genoeg dat Frankrijk en Duitsland leukemie, parkinson en prostaatkanker als beroepsziekten voor boeren beschouwen? Het ware toch beter om alle verdachte ‘gewasbeschermingsmiddelen’ rigoreus te verbieden totdat ze boven elke verdenking verheven blijken! Er horen geen forever chemicals in de grond onder onze kippenrennen voor te komen. Bloemen die door Nederlanders in Afrika bespoten zijn met gifstoffen die in Nederland verboden zijn zouden onder geen voorwaarde in ons land geïmporteerd moeten mogen worden. Maar het gebeurt. …Er gebeurt veel kwalijks uit geldzucht.

Sinds WOII zijn methoden en technieken om efficiency en rentabiliteit te vergroten niet meer weg te denken in het bedrijfsleven. Zelfs voor het privé-leven dragen ‘persoonlijke groei’-goeroes concepten aan om ‘alles uit het leven’ te halen. Het gros van de methodieken blijkt modieus en uiteindelijk niet effectief. Ook in de zorg tieren de matrixen welig: de Individuele Rehabilitatie Benadering, het Triade-model, de Korte oplossingsgerichte methodiek, Actief luisteren LSD: Luisteren/Samenvatten/Doorvragen. Zeker goed bedoeld, mogelijk ook effectief (zeker zolang te krappe budgetten niet worden verhoogd). Toch heeft het zorgconcept van Hans Becker, geluksgerichte zorg, meer eeuwigheidswaarde. Verleen zorg zoals die altijd bedoeld is geweest, en zoals empathische mantelzorgers en professionals die intuïtief ook zouden verlenen als er geen bedillerige of bezuinigende managers en politici zouden zijn. Natuurlijk zou er voor de gezonde oudere een plek in het tehuis moeten zijn als zijn/haar partner chronisch hulpbehoevend wordt, vanzelfsprekend mogen ze hun huisdier meenemen. Welke superieur zou ze een borrel op z’n tijd kunnen ontzeggen? En als er dan toch per se een zorgprotocol moet worden geformuleerd dan maar een ‘ja-protocol’: hoe kunnen we het laatste stukje van het leven van onze bewoners volgens hun eigen wensen zo plezierig mogelijk maken?

Je gestel is genetische mazzel of pech. Trouwens, de dispositie om je lijf te onderhouden door sport en goede voeding is deels ook erfelijk bepaald. In geval van temporeel of chronisch lijfelijk ongemak ben je afhankelijk van de solidariteit van je fitte medemens. Het Nederlandse zorgstelsel kan qua lotsverbondenheid hier en daar nog wel iets aangescherpt worden maar is het koesteren waard. Niet veel andere landen kunnen als voorbeeld voor verbetering dienen.

Wie in de stad woont ademt fijnstof in, CO2 en zwavelverbindingen. Wie in een dorp woont is waarschijnlijk niet veel beter af: meer dan 75 soorten pesticiden zijn er in de stofzuigerzakken van plattelanders te vinden. Pfas treft zowel stadse als provinciaalse types. Je wordt daar ziek van, wat de BBB ook aan bezweringen uitspreekt: longontsteking, Parkinson, toegenomen kindersterfte. Toegegeven: vroeger gingen er ook mensen vroegtijdig dood. Aan onwetendheid. Maar tegenwoordig stelt de wetenschap ons in staat om afdoende, preventieve maatregelen te nemen die de kwaliteit van onze levens vergroten.

Toen de economische groei in de jaren zeventig van de vorige eeuw in het mondiale westen stagneerde ging het kapitaal internationaal. De start van het neoliberalisme was een feit: een -aanvankelijk- ongebreideld geloof in ‘de markt’. Ook politici waren er voor een poos van gecharmeerd: Blair, Clinton en (bij ons) Kok geloofden in de ‘derde weg’ (tussen kapitalisme en democratische controle in). Maar zo pakte de globalisering niet uit. Essentiële maatschappelijke functies werden uitbesteed aan commerciële clubs: energie, onderwijs, openbaar vervoer, volkshuisvesting. Die bedrijven werden in de watten gelegd: ons ‘investeringsklimaat’ moest aantrekkelijk zijn en de bedrijvenbelastingen moesten laag blijven/worden. Maar ja, de overheid raakte zo niet alleen de regie over de voorzieningen kwijt maar derfde ook hopen belasting. Inmiddels weten we dat het neoliberalisme al op korte termijn drie desastreuze gevolgen heeft (gehad): de verzorgingsstaat moest zuiniger (want minder belastinginkomsten); niet de werkgevers maar de werknemers moesten aan de staat meer belasting betalen (terwijl ze door de supercommerciële werkgevers ook al relatief minder salaris kregen); de uitbuiting van de planeet werd minder goed gemonitord. Een vierde afschuwelijk gevolg op iets langere termijn: er ontstond een grotere ongelijkheid tussen burgers. Werkgevers, aandeelhouders en de hogere middengroepen hadden het goed, vaak beter dan ooit. De lagere middengroepen en de altijd al kansarmen kregen het slechter dan ooit: minder verzorgingsstaat, minder besteedbaar inkomen, meer belasting. Daardoor veranderde ook het politieke klimaat: de rijke(re)n kiezen uit eigenbelang voor rechts, de arme(re)n kiezen uit frustratie vaak voor uiterst rechts, voor populistisch rechts. De sociaal-democratie zoekt naar nieuwe oplossingen voor een nieuw economisch probleem.

Groente is gezond. Fruit ook. Iedereen weet het, niet iedereen eet het (voldoende). De keuze is aan de consument. Of toch niet? Nou nee, de supermarkt bepaalt wat de consument te zien krijgt. Want wortels mogen niet krom zijn, komkommers juist niet kaarsrecht, groene kolen niet zwaarder dan 1200 gram. Of anders? 15% van de groenteproductie gaat de afvalberg op. En dan zijn de telers al jaren aan de idiotie van de distributeurs gewend en produceren ze al maximaal binnen de normen want anders zouden er -natúúrlijk- nog veel meer ‘buitenbeentjes’ zijn. Als het seizoen te groeizaam is geweest moeten akkerbouwers gewoon een kwart van hun kolen wegsnijden om alsnog aan de gewichtseisen van de suup te kunnen voldoen. Niet alleen een kwart omzet weg, ook een kwart goed voedsel naar de bliksem. We kunnen het efficiency noemen. Of verspilling. En natuurlijk zijn er dan weer clubjes om nog iets van die reststroom te redden. Maar de systeemfout blijft.

De demografische cijfers zijn onverbiddelijk: per pensionado zijn er nog maar drie volwassenen die de de zorg, de zorgkosten en de AOW-premie voor hun rekening moeten nemen. Rond 2040 is de scheve verhouding op haar top: richting twee werkenden per gepensioneerde. Hoofdbrekens. Maar hopen op pijnloze oplossingen helpt niet. De tendenzen zijn duidelijk. Maak ouderen zo lang mogelijk onafhankelijk van zorg. Faciliteer knarrenhofjes. Sta mantelzorg- en kangoeroewoningen toe. Vul het huidige konvooi zorgverleners aan met migrantenhanden aan het bed. Fiscaliseer het financieringsstelsel: schaf de AOW-premie voor werkenden af en verhoog de inkomstenbelasting zodanig dat ook vermogende ouderen veel meer dan nu meebetalen aan zorg.

Eeuwige groei is mathematische onzin. (Zie ook het lemma Exponentiële uitputting). Onbegrensde groei leidt natuurlijk vroeg of laat altijd tot een ramp. De aarde zou nog wat groei in mensenaantal aankunnen maar niet als de aanwas hun planeet net zo zou uitbuiten als de huidige acht miljard; sterker: het moet minder: ofwel met het aantal mensen ofwel met hun excessieve productie en consumptie. Het ontstaan van het coronavirus was al een aanwijzing dat teveel mensen en teveel dieren te dicht op elkaar zitten; anders zou die zoönose nooit zijn ontstaan. Het basisprincipe van de economie, groei, berust dus beslist op een denkfout. De planeet kan op dit moment al geen enkele groei meer aan: niet in mijnbouw, niet in uitstoot, niet in oorlogsschade. Draghi’s 800 miljard concurrentiekapitaal, Von der Leyen’s 900 miljard defensievermogen, Merz’s 500 miljard anti-remvloeistof: allemaal old school economie. Tenzij capabele wereldleiders dubbeldoel-bestemmingen vinden voor al hun vermeende rijkdom: dempen van de kloof tussen arm en (heel) rijk, publieke voorzieningen ten koste van private, frustreren van groei en bevorderen van groen. Barbara Baarsma (hoogleraar én bankier) ziet nog wel een uitweg voor het basisprincipe van economische groei. Zij acht het bruto binnenlands product een te enge maatstaf voor economische groei omdat het alleen rekening houdt met zaken die een marktprijs hebben. Dingen die geen prijs hebben maar wel van waarde zijn, zoals zorg en natuurschoon, blijven buiten beeld. We moeten daarom milieuschade beprijzen, bijvoorbeeld door heffingen op schadelijke stoffen en door normen te stellen voor uitstoot. Zo wordt het voorkomen van schade ook een economische factor, wat zorgt voor een betere afspiegeling van de werkelijke welvaart. Maar Baarsma’s economische gedeeltelijke paradigmaverschuiving is voor het milieuvraagstuk alleen een oplossing als de nieuwe beprijzingsmaatstaf leidt tot krimp: minder productie, minder aankopen, minder druk op de leefbaarheid van de planeet. Een andere econoom en bankier, Hans Stegeman, uit zich revolutionairder. Hij acht groei terecht geen natuurwet maar een geloof. Wel een geloof met miljarden aanhangers. Allereerst willen zowel de werkgevers als de werknemers van bedrijven altijd maar weer groeien. Eerst de ‘koek’ groter maken en dan meer winst maken. En als de concurrentie langszij komt is groei weer de oplossing: door efficiency en innovatie om de concurrentie voor te blijven zou de werkgelegenheid kunnen afnemen, terwijl verdere groei dat dan weer compenseert. Ook de banken willen groei: ze verstrekken leningen die terugbetaald moeten worden maar -het businessmodel van financiële instellingen- mét rente. En dus staan ook alle kredietnemers per definitie weer voor de taak om de koek groter te maken, minstens zo groot als het bedrag van aflossing plus rente. En tenslotte willen ook overheden groei: steeds meer welzijn voor de burgers kost steeds meer aan belastinginkomsten, inkomsten die alleen inbaar zijn als burgers en bedrijven immer groeiende inkomsten hebben. Maar dit groeimodel is failliet. Het geloof in groei is achterhaald door de feiten. Groei maakt de rijken steeds rijker, groei morst onnodige energie, water en uitstoot.

Excuus, koppige liberalen/kapitalisten: het geitenpaadje van een groene groei bestaat niet. Als we economisch groeien met behulp van schone energie blijven we toch weer gewoon overproduceren, overbevissen, ontbossen. Groei is groei. En de aarde kan zich gewoon geen groei meer permitteren. Het is sowieso onmogelijk om snel genoeg voldoende groene energie te produceren om de opwarming tot 1,5 graad te beperken: voor zonnecellen, accu’s en turbines is het op grote schaal opgraven van o.a. zilver, kobalt, lithium en neodymium nodig en dat is slecht voor de opwarming op korte termijn. Het wordt een puzzel: geen groei, zelfs geen groene groei maar krimp.

Intelligente primaat, mazzelaar op twee benen, vaak voorzien van precieze motoriek. Het is een raadsel waarom het collectief van multitalenten er zo’n zootje van maakt dat dit hele lexicon nodig is om wat orde in de chaos te bewerkstelligen.

Tot en met de boomergeneratie was het leven weliswaar vaak een ‘gedoetje’ (René Gude) maar er was, zoals in veel generaties voordien, tenminste het perspectief dat de volgende generatie het beter zou hebben dan deze. Maar ineens waren daar het populisme en de internationale ruk naar rechts, het verlies van empatisch vermogen (door de zogenaamd slimme telefoons?), de woningcrisis, de klimaatcrisis. Eigenlijk is verlies van welvaart niet zozeer het probleem, het is meer het idee dat de wereld geen betere maar een slechtere plaats wordt. Steeds meer mensen verliezen het vertrouwen dat de tijden wel weer ten goede veranderen. Maar mensen kunnen niet goed functioneren zonder hoop. De wijsgeer Levinas spreekt van ‘espoire sans espérance’ en de auteur Wieringa van ‘optimisme zonder hoop’: de optie van hoop zonder concrete voorstelling van de wijze waarop die werkelijkheid kan worden. Links heeft wel degelijk hoop te bieden maar heeft een moeilijk format (dixit Hans Stegeman): bedachtzaam, genuanceerd, niet erg aansluitend bij de korte concentratieboog van veel moderne kiezers. Progressieve politici moeten hun ‘betere toekomst’ daarom echt concreet maken: de lucht die jij ademt moet schoon, jouw huis moet betaalbaar. Doemscenario’s zo lang mogelijk maar op een laag pitje. Zelfs een wetenschapper als Louise Fresco waarschuwt voor een dystopisch pessimisme op basis van statistisch vaak niet onderbouwde bedreigingen (van AI, van oorlog). Zelfs als progressieve scenario’s worden ingehaald door nieuwe feiten is er de wetenschappelijke verontschuldiging van voortschrijdend inzicht. Zonder concrete linkse plannen is de hoop pas echt vervlogen. En los van politieke duiding: hoop is een werkwoord, volgens velen. Je werkt ermee met opgestroopte mouwen.

Met een miljoen op de bank tóch een dikke (aflossingsvrije) hypotheek nemen op je villa zodat je een aftrekpost hebt om in een lagere schijf voor inkomstenbelasting te komen? Het is geen belastingontduiking. Wel -nu nog legale- belastingontwijking… De Volkswagen-holding heeft door de sjoemelsoftware in zijn auto’s willens en wetens megatonnen aan stikstofmonoxide het milieu ingeblazen (40x meer dan de software aangaf!). Volgens de geleerden heeft dat in korte tijd minstens direct al 1200 mensenlevens gekost, nog los van de overige milieuschade. O.k., de miljardenboete die was opgelegd is voldaan en volgens de marketingboys van het bedrijf is VW nu inmiddels ongeveer het milieuvriendelijkste autobedrijf ter wereld… Geen oliebedrijf ter wereld vervuilt het milieu waarschijnlijk ernstiger dan Shell. Tot voor kort was er desondanks geen sprake van reserveringen om de boel te helpen schoonmaken, wél om via de duurste lobbyïsten het verhaal te pitchen dat er geen klimaatprobleem bestaat. Intussen moest het bedrijf een draai maken op last van de rechter: 45% minder koolstofdioxide in 10 jaar tijd. Ha! En wat stelde de site van voorheen ‘de Koninklijke’ tot voor kort? ‘Powering Process is de strategie van Shell voor het versnellen van onze overgang naar nul uitstoot, in lijn met de samenleving.’ Je zou er toch tranen van in je ogen krijgen? Nog niks gedaan en nu al ‘op weg naar nul’! Nog maar 550 megaton koolstofdioxide te gaan. Nog maar 9 grotere vervuilers om vòor te blijven. En lees het Powering Process verder! ‘Hiermee willen we waarde creëren voor onze aandeelhouders, klanten en de samenleving als geheel.’…

Een woordenboek ontvouwt onweerlegbare feiten. Vaak feiten die al in het eigen geheugen moeten zitten maar niet op het goede moment of niet volledig tevoorschijn willen komen. De vraag is of er onweerlegbare, objectieve feiten bestaan. Voor dit woordenweb geldt die vraag eens te meer. Zowel de beperktheid als de resterende combinatie van de lemma’s levert subjectiviteit op. Niet voor niets staat het bijwoord medeplichtig onder de naam van de site. De samensteller heeft een voorliefde voor ecologie, economie, filosofie en (sociale) politicologie. Hij is op zoek naar morele ijkpunten. Misschien zitten ze in dit werkje verstopt.

Mensen als Trump, Erdogan of Orban zijn niet zomaar fascisten of rechtse populisten. Nee, ze zetten zich af tegen de klassieke liberale democratie. Ze hebben een obsessie met een ‘verval van (hun soort van) de gemeenschap’. Ze menen dat de maatschappij afdrijft van hun religieuze tradities, dat familiewaarden verschrompelen, dat kosmopolitisme de plaats inneemt van ‘gezond’ nationalisme. Daartegenover stellen ze (om te beginnen) een soort minimalistische democratie, met al of niet grotelijks gemanipuleerde vrije verkiezingen en onder terugdringing van instituties die hun centrale macht in de weg kunnen zitten. Rechtbanken, universiteiten, media en musea moeten zo nodig worden gemuilkorfd. Tegenstand moet eventueel met geweld worden gestopt. Minimalistische democratie verwordt al snel tot illiberalisme: geen pluralisme, geen checks and balances. Individuele vrijheden zijn volstrekt ondergeschikt aan de vaak nostalgische, ressentimentele ideeën van de machthebber. Het verschil tussen Trump, Erdogan en Orban met Poetin en Xi is in deze zin niet groot. Ze delen een afkeer van pluralisme en van individuele vrijheden (met uitzondering van de autocraat zelve). En van juridisch ingebouwde checks and balances steigeren ze.

Waarom, waarom zijn wij op aarde? De diepere betekenis van menselijk leven staat nergens objectief beschreven. Ieder individu moet zijn eigen existentiële wiel uitvinden. De reden waarom in dit woordenboek wél immanentie en nìet transcendentie is opgenomen? De diepere betekenis van de werkelijkheid moet in élk geval in de waarneembare werkelijkheid gezocht worden: je naasten, de bodem waarop je loopt. Dichtbij huis! Het staat daarnaast iedereen vrij om ook houvast te zoeken in niet voor iedereen zichtbare werkelijkheden.

Ai, die witte man. Die vermeend superieure, racistische, op geld beluste witte man. Zijn contouren werden in se afgelopen drie eeuwen steeds duidelijker. Begon het met J.P. Coen uit Hoorn, die namens de VOC, in 1621 het eiland Blanda veroverde, de bevolking uitmoordde, zich de nootmuskaatteelt en -handel toeëigende, geïmporteerde slaafgemaakten het werk liet doen? Sindsdien namen de Hollanders een paar meer grote kolonies in, al waren grootmachten als Frankrijk en Engeland nog gehaaider: aan het begin van de twintigste eeuw hadden ze onderling vrijwel heel Azië en Afrika verdeeld. Karl Marx benoemde vroeg in de twintigste eeuw een oud fenomeen weliswaar als kapitalisme maar Lenin beschreef kort nadien hetzelfde verschijnsel als imperialisme. Het imperialisme als hoogste stadium van het kapitalisme. De communisten wilden -in theorie- een alternatief bieden aan de geldgedreven wereld van de witte imperialistische man. Amitav Ghosh is het wat terminologie betreft eens met Lenin. Het superioriteitsgevoel van de witte man stond aan de basis van landjepik, slavernij, monopolie-drift, kapitaalsaccumulatie en ecocide. Loopt het imperialistische tijdperk op zijn einde nu alle kolonies verzelfstandigd zijn?

Katapulteer een jonge boer uit het binnenland van Sierra Leone naar een hectare vers geploegde vruchtbare aarde en vertel in zijn eigen taal dat die gratis ter beschikking staat… Best mogelijk dat hij vertwijfeld de handen omhoog steekt en verzucht dat een honderdste daarvan ook volstaat voor een seizoen aardappelen/maïs/rijst/bonen. Hoe zou hij ook anders kunnen reageren zonder weet van tractoren, hulpstukken als ploegen, zaaibedcombinaties en oogstcombines? Westerlingen kennen de zegeningen van de industriële revolutie maar al te goed. Maar tussen het oerprincipe en de huidige praktijk is wel wat misgegaan. Mechanisatie en fossiele brandstoffen kunnen zwaar fysiek werk overbodig maken en extra welzijn verschaffen aan de ‘blauwe boorden’. Maar zo is het in de afgelopen anderhalve eeuw niet gegaan. Als alles sneller en gemakkelijker gedaan kan worden kun je harder groeien en rijker worden dan vòor de industriële revolutie mogelijk was. Niet tot in het oneindige, precies tot de planeet de revolte met harde hand stopt.

Is links elitair? Alleen in de zin dat links, anders dan populisten, feiten wenst te verzamelen als basis voor overtuiging en bijbehorend beleid. Het kan niet anders dan dat intellectuele arbeid ten grondslag ligt aan eerlijke beïnvloeding. Dit gegeven hoeft geenszins te leiden tot pretentieus taalgebruik dat tot vervreemding van velen leidt. Want bescheidenheid hoort bij intellectualisme. Tot aan de grens van onbetwistbaarheid natuurlijk. We hebben het dan over grootheden als mensenrechten, duurzaamheid, rechtvaardigheid.

Na WOII is er, met de Neurenbergtribunalen als opstap, een mondiale democratische orde opgetuigd. Met een Veiligheidsraad gedurende een halve eeuw (vanwege het vetosysteem van de grote spelers) als (matig functionerende) bewaker. Die orde was niet gebaseerd op (Westerse) normen en waarden maar afgedwongen door de internationaal erkende macht van de VS. Op het moment dat de VS zich niet meer houdt aan het internationale recht voelen andere machtsblokken zich in principe ook vrij om te handelen naar bevind van zaken. Het handelen van de VS met betrekking tot Groenland kan als een kantelpunt gelden. Daarna valt er niks meer af te dwingen door te verwijzen naar de internationale verdragen, nee, vanaf dan geldt alleen nog de ordening op basis van het recht van de sterkste. Zolang de VS die sterkste is valt er in het handelen van de machtsblokken misschien nog iets te herkennen van Westerse waarden maar over de mondiale machtsbalans valt weinig te voorspellen. De orde valt of staat immers met de handhaving door de sterkste.

Een neologisme? Hans Stegeman, de econoom, geeft de credits aan de filosoof Zizeg, maar schreef er in de VN van maart 2026 een column over om van te watertanden. Een nieuw begrip voor het meest fundamentele politieke (en trouwens vaak ook private) probleem dat er is: tijd kopen tegen beter weten in, passief blijven terwijl kabinet en parlement beseffen dat actie geboden is. Een staatssecretaris veinst actie zonder iets te doen: laat een onderzoek doen naar stikstofproductie door boerderijdieren op een moment dat alle cijfers daarover al beschikbaar zijn, puur omdat een krachtdadig beleid zetels gaat kosten bij aanstaande verkiezingen. Een minister gokt bij de energietransitie op kernfusie omdat die technologie ‘bijna’ (al 40 jaar ‘bijna’) beschikbaar is. De kamer accepteert dat we voor miljarden ondergrondse capaciteit voor CO2 investeren, in de wetenschap dat Shell dan weer ongehinderd kan doorgaan met vervuilen door boren naar gas en olie. Politici weten dat ze ons voor de gek houden, kiezers weten dat ze met een kluit in het riet worden gestuurd. Sterker nog: we zijn opgelucht dat we niet (meteen) ons leven hoeven te veranderen. We wachten lekker op nieuwe technologieën die er -altijd- ‘bijna’ zijn en die ons uit de privé-brand moeten helpen. Interpassiviteit bestaat bij het feit dat we, alle mensen, liever hopen dan handelen. Treurig dat de wereld niet met hoop te redden valt.

Eén lemma dat 100% gebaseerd is op het gedachtengoed van Margalith Kleijwegt (De Groene, 29.7.’25; op haar beurt onderbouwt ze haar stellingen op tientallen bronnen) omdat het volstaat. In tweeduizend jaar geschiedenis zijn Joden heel vaak ‘pispaal’ geweest, kregen ze de schuld van misstanden die ze niet op hun geweten hadden. Veel Joden zijn daarom getraind in het herkennen van antisemitisme. Sinds 1948, de stichting van de staat Israel, valt kritiek op Israëlische politici of burgers (te) vaak samen met antisemitisme. Al eerder was er aanleiding om Israel de les te lezen vanwege een overmaat aan agressie jegens echte of vermeende opponenten. Maar sinds de oorlog in Gaza mag sympathie voor een lang vervolgd volk geen reden meer zijn om de grove mensenrechtenschendingen door de vingers te zien. Van genocidaal geweld is ook sprake als het wordt gepleegd door een historisch getraumatiseerde staat. Voor Joden in de diaspora is het erkennen van de de verwoesting van Gaza, de uithongering van Gazaanse kinderen en de moord op Palestijnse niet-Hamas-aanhangers natuurlijk ook een aanslag op hun eerdere diepgewortelde loyaliteit aan de Joodse zaak. Maar daarmee zijn ze geen verraders, geen antisemieten geworden. Moedig zijn ze wel. Ze trekken uit de realiteit consequenties die rechtse politici in Europa niet durven te trekken met hun vaak te snel en onterecht opgeplakte etiketten van antisemitisme. Met het verdedigen van extreem geweld staat immers niemand aan de goede kant van de geschiedenis.

Job staat hier niet voor de baan van een individu. Het refereert evenmin aan de naam van de terecht gerespecteerde ex-partijleider, -burgemeester en -hoogleraar Cohen. Het gaat hier om het handwerk van zowel de burger als de politicus van morgen. Hij/zij staat voor een enórme uitdaging, draagt misschien wel een jobstijding met zich mee. Hij/zij moet tegelijkertijd 1) de planeet helpen redden, 2) de wereld helpen niet nog verder onder controle van autoritaire leiders te geraken en 3) de problemen in ons kleine land helpen oplossen. Ga er maar aan staan.

Teveel beloven en niet leveren is desastreus (concludeerde Reinier van Zutphen, ombudsman). ‘Wat wij eerder schreven over de crisisopvang van de AZC’s is nog steeds aan de orde. Wat wij schreven over de IND is alleen maar erger geworden. De Toeslagenaffaire zou versneld opgelost worden en boeren zouden duidelijkheid krijgen; het is allemaal niet gebeurd. Volgend jaar gaat een Europees migratiepact in werking; Nederland zou daar veel harder mee aan de slag moeten gaan dan met die noodmaatregelenwet.’ Maar Wilders gedijt nu eenmaal bij chaos, bij het in stand houden of zelfs vergroten van (migratie)problematiek. Kenners spreken over niet alleen de kenmerkende Wilders’chaostruc maar over nog vijf andere trucs (pers pervers noemen, zondebokken benoemen etc.). Hij heeft in elk geval persoonlijk de stekker uit het Kabinet Wilders, sorry Kabinet Schoof, getrokken op het moment dat er teveel vingers gingen wijzen naar zijn eigen falende beleidsmensen.

Ecologen en klimaatwetenschappers hebben al eerder opgemerkt dat ontwikkelingen in ecologische -, klimaat- en earth-systemen vaak niet-lineair zijn en een kantelpunt-fenomeen vertonen. Een kantelpunt doet zich voor wanneer een relatief kleine verandering een snelle en onomkeerbare transformatie van het hele systeem teweegbrengt, met een domino-effect. Denk bijvoorbeeld aan een toename van CO2-uitstoot die een geleidelijke verandering in de temperatuur van de aarde veroorzaakt. Wanneer een kritieke drempel is bereikt kan een extra hoeveelheid emissies bepaalde systemen onherstelbaar beschadigen, wat bijvoorbeeld kan leiden tot het instorten van de Groenlandse ijskap of het afsterven van het Amazone-regenwoud.

Drieduizend generaties geleden, dat klinkt best ver terug, beseften de eerste mensen nauwelijks dat ze geen apen waren. Ze waren zeker de hele dag bezig met eten, slapen en overleven. Zeventig generaties terug (toch nog teveel voor genealogische speurtochten) gingen de nomadische voorouders zich ‘vestigen’: moestuintje, afgerasterd weilandje om te voorkomen dat er tijd verloren ging met het zoeken van vee. Aldus werden kleine stukjes publieke ruimte ineens ‘privaat’ (hoewel zonder financiële en juridische transactie). Pas in de late middeleeuwen, amper twintig generaties terug, verdeelden vorsten ‘hun’ land onder verdienstelijke feodale edelen, waarbij boeren hun ‘meenten’ (publieke weilanden) verloren, hun visstekjes verloren, zelfs hun eigen erfjes verloren. Voortaan moest alles gepacht worden. En vaak kon pacht alleen voldaan worden via (horigen-)werk. Een paar generaties later was de aarde verdeeld, niet alleen in ‘het westen’ maar ook ‘het mondiale zuiden’ verdeelden de rijken / de kolonisten / de slavenhandelaren het land en de activa, de goederen. Vooral omdat de economie in de afgelopen ongeveer zes eeuwen gedomineerd werd door goed geboekstaafde families van adel en patriciaat kan iedereen al gewoon nazoeken of hij welvarende voorouders heeft (gehad). Maar sinds de industriële revolutie kwam er een nieuwe geprivilegieerde klasse op: die van de ondernemende kapitalisten. Dat is pas een generatie of zes geleden. In reactie daarop ontstonden ook andere economische en politieke ideologieën: communisme, socialisme, liberalisme en uiteindelijk neo-liberalisme. Kapitalisme zit diep, heel diep. De Britse filosoof Mark Fisher heeft ooit gemeld dat hij zich het einde van de wereld gemakkelijker kan voorstellen dan het einde van het kapitalisme. En twee dingen zijn duidelijk: 1) het mondiale kapitaal cumuleert bij een hele kleine elite, met desastreuze gevolgen waaronder 2) een snelle uitputting van de aarde. Voorbeelden? Dan wordt dit een lang en centraal lemma. De RABObank heeft kort geleden het onverwachte woord ‘schijngroei’ gebruikt. Het ging toen over het verschijnsel dat de Nederlandse economie tussen 1980 en 2020 met 40% was gegroeid terwijl het gemiddelde reële gezinsinkomen -gecorrigeerd voor inflatie-nauwelijks was toegenomen. De baten van de 40% groei ‘verdwenen’ in de vorm van dividenden en bonussen naar ondernemers en hun begunstigden. Tegenover elke euro aan uitgekeerd werknemerssalaris staat inmiddels ook een euro aan ondernemerswinst. Aldus het CBS in 2018. Geen verhouding. De CEO’s van de twintig grootste Nederlandse bedrijven verdienen gemiddeld 83 keer het gemiddelde salaris van hun werknemers. De VPB (de belasting op bedrijfswinst, anno 2014 formeel tussen de 19 en de 24,8%) bedraagt in de weerbarstige fiscalistische geitenpaadjespraktijk niet meer dan gemiddeld 6,5%. De honderd grootste multinationals produceren samen niet minder dan 70% van alle schadelijke broeikasgassen wereldwijd. Zo berekenden Heijnen & Noten. De rijkste 1% van de wereldbevolking bezit op afzienbare termijn niet minder dan tweederde van de wereldwijde welvaart. Wederom volgens Heijnen en Noten. Dus: ondernemingen worden steeds vermogender en nog fiscaal ontzien bovendien. Directeuren/grootaandeelhouders (voor alle duidelijkheid: vaak verenigd in één persoon) worden steeds rijker.

Op 21 november 2024 startte een protestantse gemeente in Kampen, De Open Hof, een ‘eeuwigdurende’ kerkdienst ter vrijwaring voor uitzetting van de Oezbeekse familie Babayants. De familie was op dat moment al tien jaar in Nederland, de jongste twee van de vier kinderen zijn in dit land geboren. Natuurlijk mag elk land immigranten screenen maar als de daartoe opgetuigde organisatie er niet in slaagt om dat binnen een redelijke termijn (een kwartaal, een jaar, in geval van juridische procedures twee jaar?) te doen dan mogen de inwijkelingen zich toch zeker nieuwe Nederlanders achten? Maar zo denken onze hoogste ambtsdragers kennelijk niet. Het Kampense kerkasiel is natuurlijk veel meer dan een truc om uniformen met arrestatiebevelen in de borstzak buiten de kerkmuren te houden. Voorgangers van velerlei herkomst kunnen digitaal blokken van vier uur eredienst claimen, de asieldienst moet regelmatig uit de grote naar een kleinere zaal uitwijken voor een uitvaart of een huwelijksviering. Het is een ontzagwekkende organisatie van barmhartigheid. En effectief wordt het pas als een minister of staatssecretaris tot het verlate besef komt dat een generaal pardon voor deze familie (en andere vluchtelingen in soortgelijke omstandigheden) de enig juiste maatregel is.

Nu wordt het serieus. Uitsluitend de serieuze kiezer beslist over de vraag of een democratie kan omslaan in een anti-democratie. Dat is historisch al bewezen in Duitsland, dat is een nog onbesliste politieke ontwikkeling in de VS, dat is een mogelijk gevaar voor Nederland. Een anti-democratie gaat altijd hink-stap-sprong. Het begint steevast met een complottheorie: Hitler beweerde (al in 1922) dat Duitsland de oorlog van ’14 - ’18 niet door eigen zwakte had verloren maar door verraad van Joden en sociaal-democraten, Trump beweerde in 2020 dat de Democratische elite hem zijn herverkiezing had ontstolen, Wilders beweert voortdurend dat enkele tienduizenden asielzoekers per jaar het welzijn en zelfs de identiteit van 18 miljoen Nederlanders kunnen afnemen. En dat is nog maar de ‘hink’. De ‘stap’ is de omstandigheid dat de media, gewild of ongewild, een kwalijke rol (moeten) spelen. Hitler breidelde de pers, Trump discrimineert ‘onwelwillende’ redacties en geeft ruim baan aan (digitale) media die de presidentiële ‘waarheid’ steunen. Nederland heeft journalistieke ‘bubbels’ die links en rechts van elkaar scheiden -en daar is democratisch niks mis mee- maar er is wel altijd het risico dat schrijven voor eigen parochie snel impliciet wordt, te weinig waarschuwt voor politieke risico’s (zijdens social media bijvoorbeeld). De ‘sprong’ is vaak het verdacht of zelfs medeplichtig maken van de rechterlijke macht. Het is heel mooi als de kiezer een bewuste voorkeur uit voor behoudend of progressief, levensbeschouwelijk of seculier, maar hopelijk gaat daar de bekwaamheid aan vooraf om complottheorieën te kunnen negeren, om persvrijheid te willen optimaliseren en om de rechterlijke macht de noodzakelijke plek in de trias politica te laten behouden. Want als ze hun stem uitbrengen op basis van halve waarheden en hele leugens dan versterkt hij een radicale partij. En die partij maakt natuurlijk geen halve beloftes waar, zodat die kiezer vier jaar later moet uitwijken naar de volgende, extremere, partij.

Kunnen we in wat we in zes generaties hebben verziekt weer regenereren? Het moet en het zal. Partijen als PRO, PvdD en D66 hebben goede ideeën, voor Nederland, maar het momentum voor egaalgroene politiek is nog altijd niet daar. Zorgelijker is dat grote mondiale machtsblokken veel met ‘zwarte’, contraproductieve zaken bezig zijn: de VS zegt alle klimaatverdragen op en helpt Israel met het bombarderen van Gaza, Rusland bombardeert Oekraïne, China subsidieert haar lokale economie en koloniseert veel infrastructuur in het mondiale zuiden. Hoe voorkomen we het meteorologische armageddon nog? Het afgesproken maximum van 1,5 graad aan opwarming wereldwijd is vorig jaar al bereikt. In Europa is de opwarming zelfs al 2,5 graad. Lopen we met open ogen achter een blinddoek het einde van het menselijk bestaan tegemoet? De media berichten nog steeds veel uitbundiger over de spierballen van bovenmachtige presidenten dan over klimaat, parlementen maken overuren met de bespreking van de waan van de dag maar niet met groene maatregelen. Het klimaat moet op 1 de hele komende kwarteeuw. De tipping points wachten niet.

Om klimaatschade in het mondiale Zuiden te helpen voorkomen en repareren is tenminste duizend miljard nodig, op te brengen door het meest vervuilende en meest rijke Westen. Maar er is op de klimaattop van Bakoe slechts driehonderduizend miljard toegezegd en niet per acuut maar pas tegen 2035. De vijftien rechters van het Internationaal Gerechtshof in Den Haag hebben in juli 2025 unaniem bepaald dat de vervuiler zowel minder moet vervuilen als moet betalen voor de vervuiling. Ze moeten herstelbetaling doen als ze hun zorgplicht niet vervullen. Deze uitspraak belooft hopelijk iets voor komende toppen. Het biedt ook jurisprudentie voor uitspraken van rechters in komende zaken van arme landen versus rijke.

Sommige duiders menen dat het veroveren van in de middeleeuwen nog onbekende werelddelen een bijverschijnsel is geweest van de Verlichting. Het los komen van god, het centraal stellen van het menselijk vernuft en -toch ook- het (waan)idee dat de witte mens het centrum van de wereld was, waaraan alles en iedereen ondergeschikt was, veroorzaakte de expansiedrift en de uitbuiting die werd voorbereid door de ontdekkingsreizigers en feitelijk begon in de vijftiende eeuw. Tussen 1492 en 1914 zouden de Europeanen niet minder dan 84% van de bewoonbare wereld veroveren. Het is nog maar sinds kort dat de historische gruwelijkheden van landjepik en slavernij bij de nazaten van de kolonisten bekend zijn. Excuses zijn terecht gemaakt. Maar het valt niet te ontkennen dat de rijkdom en -daarom- de macht van het westen recht evenredig zijn met de achterstand van het mondiale zuiden. En natuurlijk is de huidige generatie niet verantwoordelijk voor de fouten van hun voorouders maar de frustratie aan de zijde van de gedupeerden is niet per se alleen historisch van oorsprong. Neem Zuid-Afrika: 70% van de grond is daar in bezit van witte mensen maar de ‘blanken’ vormen maar 7% van de bevolking.

Een oude romein (Cicero) wist het al: de lotsverbondenheid van de mens kent twee grootheden. Een mens voelt zich -als het goed is- verwant met alle soortgenoten op aarde en is als zodanig wereldburger, een kosmopoliet. Tegelijkertijd is er natuurlijk ook een inniger soort verbondenheid met de eigen kring van elke mens: familie, vrienden, streekgenoten, landgenoten. Maar de twee sentimenten van lotsverbondenheid kunnen gaan divergeren, zelfs derailleren. Nationalisten vrezen dat expliciet kosmopolitisme de regionale identiteit ondermijnt. Ten onrechte: de sentimenten kunnen heel goed samengaan. Hoewel, eerlijk is eerlijk, kosmopolitisme kan ook ook een goedkoop excuus zijn om uitbuitingsmogelijkheden niet slechts regionaal maar ook mondiaal te exploreren (zie het voorgaande lemma kolonialisme). Niettemin is transnationalisme een voorwaarde voor verkleining van de kansen op vijandelijkheden tussen ‘landen’ maar vooral voor het behoeden van de planetaire leefbaarheid hier. In the end zijn nationale grenzen niet relevant.

€95 miljard euro export per jaar klinkt mooi als argument om de boeren te koesteren. Maar 54% daarvan gaat gewoon naar Engeland, Frankrijk en Duitsland, buurlanden. Er is geen sprake van dat Nederland ‘de wereld’ voedt, ook al zijn we op de VS na de grootste exporteur van landbouwproducten. Bovendien: we importeren ook nog gewoon voor €67 miljard aan landbouwproducten, vaak uit tropische gebieden (niet bepaald duurzaam). En is het argument dat sinds 1950 is het areaal aan landbouwgrond in Nederland met 20% is verminderd niet indrukwekkend? Nee, want in het buitenland wordt niet minder dan 5 miljoen hectare landbouwgrond gebruikt om Nederland aan grondstoffen en veevoer te helpen. Omgerekend gebruiken we nu daarom twee keer zoveel landbouwgrond als in 1950. Oké maar sinds 1950 is ook het aantal boeren en akkerbouwers met 80% afgenomen, mooi toch? Wederom nee. Onze productie is immers toch gegroeid omdat de arbeid bij toeleveringsbedrijven sindsdien is verdubbeld, nog los van de slechtbetaalde toeleveringsarbeid in het buitenland. En dan: in 1950 kreeg de landbouwsector voor elke eenheid energie (man, paard) in de 1,2 eenheden terug. Tegenwoordig krijgen we per eenheid energie nog maar 0,4 eenheid terug. Logisch, al die mechanisatie en al die bestrijdingsmiddelendistributie kosten scheppen energie. Onderzoeker en bioboer Meino Smit promoveerde (al in 2018; hadden we maar beter gelezen) op zijn studie over duurzaamheid in de Nederlandse landbouw. Volgens hem moet de veestapel niet krimpen met 50% maar met 80%. En dat kan zonder de boeren onnodig te duperen. We hebben niet minder maar meer boeren nodig. Misschien wel vijf keer meer dan nu. Naar de hoeveelheid landbouwgrond moet slim gekeken worden. Flinke percelen natuurgrond kunnen worden geïntegreerd met landbouwgrond. Dit kan als boeren veel kleinschaliger en veel minder gemechaniseerd moeten produceren voor lokale markten. De biodiversiteiteit zal dan toenemen: circulaire landbouwmethoden, gemengde bedrijven met dieren/akkerbouw in stroken/fruitbomen/notenbomen, voedselbossen. Het fosfaat-, mest- en stikstofprobleem verdwijnt dan. En de vergiftiging van de grond met bestrijdingsmiddelen verdwijnt. Is dit theorie? Nee. De ‘moderne’ boer zit in de problemen: hij moet voortdurend uitbreiden, voortdurend moderniseren om aan de eisen te voldoen, zich steeds dieper in de schulden steken. Over tien jaar zijn we door faillissementen en bedrijfsbeëindiging de helft van onze 50.000 boerenbedrijven kwijt. Tachtig procent van de boeren wil best verduurzamen als ze maar te horen krijgen hoe…! Ze moeten een perspectief krijgen en niet alleen statements over inkrimping en vervuiling. En veel duurder hoeven de producten van boeren ook niet eens te worden. We hebben lang niet meer de huidige 10 miljard nodig aan machines, kunstmest, importveevoer en bestrijdingsmiddelen. Ook vallen veel van de circa 10 miljard maatschappelijke kosten voor de landbouw weg als we geen MKZ, Q-koorts, varkenspest en vogelgriep meer hoeven te bestrijden. Aanzienlijke budgetten om een nieuwe landbouw te organiseren.

De 25 rijkste miljardairs van de wereld hebben op 1 januari 2022 samen een vermogen van tienduizend miljard dollar. (Anno nu is de vermogendste 1% van de wereld hard op weg om twee derde van al het aardse geld en goed te bezitten.) De rijksbegroting van Nederland voor 2022 bedraagt ongeveer vierhonderd miljard dollar, dus 1/25 van wat die miljardairs bezitten. Ofwel: 1 topmiljardair kan een jaar lang alle uitgaven van onze rijksoverheid dekken. Daartegenover staat de armste helft van de wereldbevolking die een gezamenlijk vermogen van ruim éenduizend miljard dollar, dus 1/10 van wat die miljardairs bezit. Ofwel: 3 superrijken bezitten evenveel als vier miljard arme wereldbewoners. Gaan we de verdeling van vermogen zo laten? Of zijn er grenzen aan wat een mens mag bezitten? Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek aan de universiteit van Utrecht, vindt van niet. En gelet op het succes van haar boek Limitarisme delen heel velen haar opvatting. Waarom zou éen individu meer dan een paar miljoen vermogen moeten hebben, met hoeveel intelligentie, doorzettingsvermogen (en mazzel) dan ook vergaard, als veel medemensen creperen van de honger? Een hoge belasting op vermogen (zie dat lemma) kan de verhoudingen recht trekken. En eigenlijk is limitarisme oude wijn in nieuwe zakken want Marx meldde al een eeuw geleden dat de rijkdom van de bourgeoisie tot stand komt doordat arbeiders de opbrengst van hun arbeid moeten afstaan aan hun bazen. En niet alleen dat excessieve rijkdom onrechtvaardig is maar de macht die rijkdom met zich meebrengt is ook nog eens levensgevaarlijk. Musk kan met zijn StarLink het verloop van een oorlog in zijn eentje beïnvloeden.

Is de (christelijke) kerk links? ‘De’ kerk bestaat natuurlijk niet. Christenen worden wel vaak als behoudend, orthodox gezien: neem in Nederland de SGP als voorbeeld. De CU is daarentegen op sociale issues vaak constructief, progressief. Verwarrend -en oneerlijk- is dat onversneden (en ongelovig!) rechts vaak verwijst naar de zogeheten noodzakelijke verdediging van onze ‘joods-christelijke’ cultuur. Orthodox christelijk mag aankleven bij orthodox rechts, bij Telegraaf-columnisten, bij omroep ON, bij FvD of de BBB. In de VS is hetzelfde mechanisme te zien: de op en top seculiere Trump plakt orthodoxe christenen aan zich. Daarom is het Amersfoortse initiatief van ‘de Linkse kerk’ nog zo onlogisch niet. Het Nieuwe Testament van de christenen staat (anders dan hun nogal wraakzuchtige Oude Testament) bol van oproepen om eerlijk te delen, niet te hechten aan aardse luxe, je naaste lief te hebben.

Is de invloed van lobbyisten de prijs die Nederland betaalt als polderland? Toegang tot de macht is gemakkelijk in Den Haag. Maar… voor grote bedrijven, grote belangenorganisaties en grote ngo’s gemakkelijker dan voor particulieren en kleine organisaties. De vraag daarbij is of politici altijd rationeel en autonoom reageren op pressies die belangengroepen uitoefenen of regelmatig ook argeloos, zorgeloos en naïef. Wegen ze ook eigenstandig de belangen van ‘spelers’ die niet aan tafel zitten? Het zou al helpen als het openbaar lobbyregister voor ministers, staatssecretarissen (en binnenkort ook hoge ambtenaren) altijd consciëntieus zou worden bijgehouden, waardoor achteraf altijd gereconstrueerd zou kunnen worden in hoeverre wetsvoorstellen mede geformuleerd zijn door ‘experts’ van buiten de politiek. Beïnvloeding van buiten zal altijd -en vaak oirbaar- aan de orde blijven: natuurbeschermers souffleren groene politici, liberale volksvertegenwoordigers treffen soms bankiers, landbouwbeschermende staatkundigen ontmoeten prominenten uit de agro-industrie.

Er zijn talloze gradaties van overwicht. De kracht van het argument en het effect van het goede voorbeeld bestaan naast subtiele of brute vormen van dwang. Alles hangt af van de vraag hoe de autoriteit van personen of instituties wordt uitgeoefend. De macht om ingrijpende beslissingen te nemen kan alleen maar worden uitgeoefend als die expliciet is verleend én altijd namens een meerderheid mag worden gecontroleerd. Het fenomeen van dictatoriale macht is vaak het complexe gevolg van een historische democratische keuze waarna de betreffende machthebber de spelregels naar autocratische inzichten kon veranderen.

Het basisconcept achter dit woordenweb kan temidden van alle tweehonderdvijftig parafraserende lemma’s hopelijk zonder toelichting blijven. In dit web draait het immers om context. In het echte leven draait het om medemenselijkheid, in alle vormen en maten.

Op je handen zitten bij de dagelijkse confrontatie met de Palestijnse slachtoffers van de Israëlische agressie? Boos maar zwijgend als een geplande AZC in jouw buurt wordt doorgestreept op basis van onzinargumenten? Strafbaar zijn we niet als we geen groot verzet plegen tegen aasgierkapitalisme, milieucriminaliteit of corruptie. Maar mens zijn is niet abstract, academisch of vrijblijvend. Bij elke stap in het publieke domein kunt je kiezen tussen onmachtigheid of actie. Natuurlijk kan een mens niet alle leed van de wereld keren (boodschappen voor de zieke buurvrouw is een optie, verontwaardigd Poetin bellen niet) maar niets doen is wel een keuze. Floor Rusman: ‘als individu sluit je aan in een systeem dat je niet zelf koos. Onvermijdelijk ben je vanaf een bepaald punt, bijvoorbeeld wanneer je volwassen bent, deel van dat systeem. Maar maakt dat je ook medeplichtig? De hamvraag achter dit web. Zijn we moreel verplicht zijn verzet te bieden en alternatieven te bedenken als we (weer eens) een onrechtvaardige status quo aantreffen waar we niet eens per se medeschuldig aan zijn? De toestand in de wereld is dagelijks een beginpunt, geen eindpunt. Natuurlijk, ook deze webpagina bestaat alleen uit woorden. Maar daden moeten ergens een oorsprong vinden.

De gemiddelde Nederlander bestaat niet, de onderlinge verschillen tussen individuen zijn immens. Je kunt hoogstens een statistisch gemiddeld opleidingsniveau meten: Mavo 3. Maar met name de VVD van Mark Rutte kon daar in 2010 niet mee uit de voeten. Er moest dringend bezuinigd worden. En dat gebeurde. Nogal eenzijdig. Steeds ten koste van laagopgeleide of anderszins kwetsbare mensen: 1) de zorg voor ouderen en jongeren werd overgeheveld naar de gemeenten onder een dramatische verkleining van het budget; 2) op de ggz werd drastisch bezuinigd; 3) de uitkering voor jonggehandicapten verviel ongeveer; 4) het UWV moest drastisch bezuinigen op re-integratie-trajecten voor werklozen en arbeidsongeschikten. En onder welke noemer gebeurde dit alles? De ‘participatiesamenleving’. De burger is mondig en zelfredzaam. Niks geen ‘bloemetje op de tafel’ zoals minister Klompé dat ooit gunde aan mensen met een bijstandsuitkering. Bijstand moet je verdienen. Als je fouten maakt in de bureaucratische afhandeling daarvan krijg je met enorme sancties te maken. En let op: meestal komt er bij de (zo weinig mogelijk) uitkerende overheid geen levende ambtenaar te pas aan alle digitaal aangeleverde informatie. De aanvrager kan ook nergens heen als hij/zij hulp nodig heeft: het buurthuis is weg, de spreekkamers bij het belastingkantoor zijn weg, zelfs het telefoonnummer van de regionale belastinginspecteur verdwijnt van het briefpapier. In tien jaar tijd levert de ‘participatiesamenleving’ vooral twee zaken op: niet alleen ontstaat de ‘Toeslagenaffaire’ voor tienduizenden gedupeerden maar voor een veelvoud van gewone burgers is er sprake van een volstrekt verdwenen vertrouwen in de overheid. Als de Toeslagenaffaire dan eenmaal wordt erkend blijkt een ‘menselijke maat’ nog steeds moeilijk te vinden. Hordes juristen en legers consultants kosten fortuinen die beter ten goede hadden kunnen komen aan de gedupeerden. Maar zo lang overheidsdiensten nog eenzijdig worden gestuurd op amorfe en anonieme maar lekker meetbare doelen valt het niet mee om sociaal en empatisch op te treden.

Heeft iedereen gelijke kansen om te slagen in het leven? Gewoon een kwestie van al of niet je best doen? Is het ‘verdiend’ als je bovenaan staat? Is het terecht dat wie onderaan hangt steeds te horen krijgt dat hij harder moet werken? Het systeem waarbij de positie van individuen wordt bepaald door vaardigheden en verdiensten is overduidelijk bedacht door elitaire lieden. Wat een onzin om te stellen dat afkomst, welvaart en intelligentie niet ter zake doen. Ja, als je met een gouden lepel in de mond geboren bent is de mate waarin je je best doen minder bepalend. In alle andere gevallen is het bereiken van succes complexer. Een welwillende psycholoog als Daniel Kahneman meent dat succes de optelsom is van kwaliteit plus toeval. Een radicalere psycholoog als Huub Buijssen meent dat ook kwaliteit synoniem is met toeval: goede genen voor slimheid en doorzettingsvermogen zijn immers ook per toeval in het ene individu wel en in het andere niet tevoorschijn gekomen. Nee, beoordelaars (werkgevers, politici, rechters) zullen met andere criteria moeten komen om het gedrag en de prestaties van mensen te analyseren.

Het is van tweeën éen: ofwel ‘er bestaan geen migranten’ ofwel ‘we zijn allemaal migranten’. Wie aan het moderne tijdverdrijf van genealogisch onderzoek doet komt bijna altijd tot de conclusie dat zijn of haar voorvaderen van voorbij de eigen landsgrenzen komen. En waarom ook niet? Wat betekenen regionale afbakeningen nu helemaal? Ze zijn door historische toevalligheden getrokken. En natuurlijk: zodra mensen ergens een paar generaties wonen voelen ze door de taal, de cultuur en de mentaliteit een soort verwantschap met andere ingezetenen. Maar een uitspraak als ‘Nederland is van de Nederlanders’ is filosofische en feitelijke flauwekul. Je overgrootvader was gewoon een Duitser, in je voorfamilie komen asocialen voor, misschien voelde je moeder zich in een buitenland beter op haar plaats dan in haar huidige kikkerland. Gun elke ‘nette’ aspirant-Hollander de inburgering die je zelf ooit hebt gehad. Realiseer je bovendien dat we diens handen en intellect heel hard nodig hebben om onze zo bejubelde cultuur te kunnen handhaven.

De oude economie heeft toch niet de uitkomst gekregen die The Wealth of Nations beloofde. Met alle nuances van dien misschien maar Adam Smith rekende toch gewoon op rijke overheden en welvarende burgers? En dat allemaal op basis van welbegrepen eigenbelang van individuen. Maar het is net iets anders gelopen. Westerse overheden kunnen zich nog aardig redden dankzij heffingen op hun burgers, zij het dat de minder draagkrachtigen hun fair share moeten afdragen terwijl de rijken stelselmatig worden ontzien. De overheden van landen in het Mondiale Zuiden redden zich zich geenszins: ze kunnen hun burgers nauwelijks comfort bieden, hebben vaak een vermogenspositie die het niet haalt bij die van éen van ’s werelds superrijke individuen, zijn in toenemende mate afhankelijk van Westerse of -vaker- Chinese investeerders (in ruil voor de laatste valuta van het Zuiden). Jeroen Smit stelt dat de wereld binnenkort 10.000 multimiljardairs telt, die de rest van de wereldbevolking laat werken om hun rijkdom uit te breiden. Dat gaan we niet doen. Socrates is tegen, Jezus van Nazareth is tegen, Jesse Klaver is tegen. En nu maar hopen dat Adam Smith in retrospectief ook tegen zou zijn. Thomas Piketty hebben we tegenwoordig ook alvast mee. Laten we ons niet vergissen: niet alleen is de oude economie mislukt in geldstromen, de economie heeft ook nooit rekening gehouden met de schaarste aller schaarsten: de planeet als schaarstecentrum. Kapitaal moet niet per se groeien, nee, de beschikbare middelen moeten netjes verdeeld worden.

Valt er aan ‘moed’ iets uit te leggen? Het moet. Want de valkuilen zijn legio. Is een boef die een lading drugs steelt van een rivaliserende bende moedig? Ongetwijfeld gaat het hier om een keuze tussen de dood of de gladiolen. Maar ‘de maatschappij’ zal de actie gewoon ‘crimineel’ noemen, zonder enige waardering voor de onverschrokkenheid ervan. En die legendarische jongen die in 1989 op het Plein van de hemelse vrede in Peking in zijn eentje een hele colonne machtige tanks stopte… was die moedig? Zonder twijfel. Maar als de voorste tank zonder pardon was doorgereden dan zou de wereld dat arme studentenslachtoffer beslist als ‘overmoedig’ hebben gekwalificeerd. (...Had hij dan werkelijk gedacht dat hij het beleid van de oppermachtige Chinese dictatuur kon doorbreken terwijl de hele wereld toekeek?) Sowieso is het goed om ‘heldenmoed’ met argwaan te bekijken. Wie joden liet onderduiken tijdens WOII was zeker moedig maar daarover opscheppen zou het effect ervan even zeker teniet doen. Moed uit zich in principe in stilte. En stille moed vindt geen bewonderaars. Misschien is de sullige soort moed die nodig is voor een deugdzaam leven wel waar het om gaat. Tegen je aard of je omstandigheden in het aandurven om niet egoïstisch, niet partijdig, niet mateloos hedonistisch te zijn. Durf te hebben om niet voor de gemakkelijkste weg te kiezen in je leven. Gewoon omdat onze maatschappelijke orde op een kantelpunt staat.

Het moet! Moet wéér! Puur egocentristisch denken voert de wereld naar de donder. Het is in ons aller (eigen)belang om de wereld te redden. Zonder leefbare Aarde is egocentrisme volmaakt nutteloos. Tim Fransen noteert in In onze tijd: ‘een democratische samenleving waarin het eigenbelang boven alles gaat en die zich weinig aantrekt van rechtvaardigheid brokkelt af.’ En dan die fantastische Hannah Ritchie. Zij stipuleert de meest verschrikkelijke waarnemingen maar blijft onverbeterlijk optimistisch, wijs, dankbaar. Zij stelt bijvoorbeeld vast dat veeboeren 80% van de landbouwgrond exploiteren maar daarmee slechts een schamele 18% van de benodigde menselijke calorieën leveren. Toch om gek van te worden, een revolutie voor te ontketenen? Zij ziet vooral de uitdaging. Wij zijn niet de eerste generatie die een milieucrisis ziet maar wij zijn de eerste mensen die met uitzicht op een duurzame planeet.

Integratie van wit en gekleurd gaat langzaam in Nederland. Waarom? Het zit anders dan je vooroordeel je ingeeft. Meer dan de helft van de witte vaderlanders spreekt nooit (uiterst zelden!) een medelander. De blanke bubbel blijkt robuust. Witte tribalisten. Maar dan niet verbaasd zijn als je straattaal, Engels of Afrikaans opvangt, als je schrikt van een nikaab, als vervolgens verkiezingsuitslagen anders zijn dan vroeger. Gek hè dat die buitenlanders maar niet integreren!

In 1948 werden minstens 1,3 miljoen Palestijnen verjaagd uit hun huizen. Een woord van vijf letters moet die ellende omvatten. Maar er moeten letters bij. Want de huidige Gazanen stammen voor 80% af van de Nakba-slachtoffers en die zijn in 2024/2025/2026 opnieuw voor de bus gegooid. Die bus is niet alleen gebouwd door de Israeli’s maar heeft veel Amerikaanse en Europese vitale onderdelen.

Heeft de contemporaine kosmopoliet vaak genoeg besef van wat natuur behelst? Voor ‘mooi’ en ‘rustgevend’ hoef je niet per se naar Verweggistan. Zon, lucht en groen zijn overal. Voor je portie ‘bedreigend’ hoef je je niet uitsluitend te baseren op journaalbeelden van overstromingen en bosbranden. Onweer, stormvloed en verdroogd gewas zijn van dichtbij te ervaren. Hoe verder een mens afstaat van de natuur hoe meer kans op een attitude van argeloosheid of stoïcisme. En, inderdaad, de natuur redt zich prima zonder ons. Maar over de leefbaarheid ervan voor mensen en andere zoogdieren maakt diezelfde natuur zich daarbij totaal geen zorgen. Daar ligt een taakje. Als biotoop voor aapachtigen kan de natuur absoluut niet zonder grote en aanhoudende toewijding van de mens.

Land van mazzelaars: scoort uitzonderlijk hoog in termen van gezondheidszorg, welvaart, opleiding (theoretisch en praktisch), gematigd klimaat. Wie woke wil zijn doet er goed aan zich dit gegeven regelmatig bewust te zijn. Het verschil met de minder- of anti-alerten is dat woke Nederland niet tevreden achteroverleunt. In Nederland valt nog veel ongelijkheid te verbeteren, in de rest van de wereld zijn er bijna altijd grootschalige problemen te helpen verkleinen.

Rond 1980 bedachten Westerse regeringen ineens dat publieke staatsmonopolies beter konden worden geprivatiseerd. Dat zou de staat veel kosten besparen terwijl het slimme bedrijfsleven de activiteiten vast veel efficiënter en goedkoper zou kunnen runnen. Geen bureaucratie meer, weg met onnodige regelgeving, de markt doet zijn werk. Een product wordt nooit te duur want de concurrentie ligt op de loer als ergens winsten te hoog worden ten koste van de consumenten. Helaas: veertig jaar neoliberaal beleid heeft uiteindelijk geleid… tot goede zorg voor aandeelhouders van rijke multinationals, tot prachtig geasfalteerde wegen naar vermogensgroei voor wie eerder al tot de elite behoorde. Het is wetenschappelijk vastgesteld dat de Westerse economie in de afgelopen veertig jaar is gegroeid met bijna vijftig procent maar dat in diezelfde tijd het gemiddelde gezinsinkomen niet of nauwelijks is gestegen. Van de groei hebben bedrijven, hun managers en hun aandeelhouders geprofiteerd en basta. De werkenden creëren de waarde maar profiteren daar zelf niet van. Dat heet fantoomgroei in een neoliberale context.

Buren (en vrienden of familieleden) gaan soms heel ver in het intensief (en eventueel langdurig) helpen van naasten, die in de problemen zijn. En da’s mooi, heel mooi. De Saksische term was oorspronkelijk puur feitelijk, een duidelijke beschrijving van wat er in een lokale gemeenschap gewoon gebeurt. Tegenwoordig wordt de term, juist ook door ‘stadse’ en ‘Hollandse’ mensen graag in nostalgische zin gebruikt: weliswaar blij met de welvaart van nu maar tevens verlangend naar de veel minder individualistische tijden van ‘toen’. Zolang nostalgie een opstap is naar minder ‘ik’ werkt dat prima. Maar ontegenzeggelijk is naoberschap ook populair onder wat Hans Boutellier ‘tribalisten’ noemt, gelijkgestemde mensen die niet alleen nostalgisch zijn maar die andersdenkenden al snel als vijanden beschouwen. We zagen het in Nederland bijvoorbeeld bij ‘de boeren’, met -even?- de BBB als moderator daarachter. De nuance was volledig uit het debat, het ging om ‘onze’ rechten tegenover ‘jullie’ onredelijke eisen. Nu is de behoefte aan traditie en aan ergens bijhoren eigenlijk heel logisch in deze te sterk geïndividualiseerde tijd, het is alleen treurig als groepen dan gepolariseerd tegenover elkaar komen te staan. Nog erger: als er leiders opstaan die groepen tegen elkaar opzetten voor economisch of politiek gewin.

Subtiliteit is niet het opvallendste kenmerk van moderne (digitale) communicatie. En meestal lijkt nuancering in standpunten ook geen aanbeveling bij partijprogramma’s. Maar oprechte mensen kunnen toch niet zonder? Misschien zijn bondige verkiezingsprogramma’s handig mits de bijbehorende partijleider dan maar voortdurend blijk geeft van een subtiel onderscheidingsvermogen. Op het gevaar af dat talkshowhosts de voorkeur geven aan grover gebekte gesprekspartners. Treurig bijvoorbeeld dat de te vroeg overleden Laila al-Zwaini, die van binnenuit zo buitengewoon genuanceerd kon praten over de negatieve én de buitengewoon positieve elementen van islamitische culturen, maar zelden aan de tafels werd genood omdat ze niet in oneliners sprak. We hebben niks aan analisten, journalisten en politici die de vaardigheid missen om onze maatschappij -en de noodzakelijke veranderingen daarin- begrijpelijk te maken. Alleen mensen die er blijk van geven alle relevante feiten te kennen en die alle mogelijke tegenspraak -ook ad hoc- serieus nemen kunnen gezag verwerven, ook als ze toevallig niet in slogans spreken. Let op: de afzonderlijke lemmata in een woordenboek als dit zijn in hun aard natuurlijk apodictisch, stellig. In hun onderlinge samenhang hopelijk toch genuanceerd.

God, JHWH, Allah, Brahma. Zijn het synoniemen? De dogma’s en rituelen verschillen in elk geval enorm. Niet minder dan 85% van de wereldbevolking noemt zichzelf godsdienstig. En een godsdienstige overtuiging is internationaal een niet-opschortbaar recht. Treurig genoeg hebben veel geopolitieke conflicten een levensbeschouwelijke oorzaak of component. Gelovigen die niet strikt in de leer zijn en vooral hechten aan de saamhorigheid tussen ideologisch verwanten streven soms naar wereldwijde religieuze eenheid. Zoals niet scherpsnijdende progressieve kiezers meer zoeken naar haalbare resultaten dan naar subtiele principiële verschillen. Zowel brede religieuze als politieke consensus zal nog heel wat tijd kosten. Zolang ideologieën maar niet leiden tot geweld, discriminatie of haatzaaien.

Veel macht in handen van een kleine groep van mensen die behoren tot een bevoorrechte klasse is natuurlijk geen goed idee. In het Rusland van Jeltsin en Poetin zijn veel voormalige staatsbezittingen in de handen gekomen van een vriendenkliek van de presidenten. Zij hebben een grote invloed op de nationale economie en daarmee op het hele regeringsbeleid. In de Verenigde Staten onder Trump hebben de grote techbedrijven niet alleen veel economische macht, de president gunt ze daadwerkelijke beleidsinvloed, wellicht ook in ruil voor de gigantische campagnedonaties van die bedrijven. De concentratie van rijkdom onder een kleine elite is gevaarlijk voor de democratie. De paar betreffende Amerikaanse techbedrijven hebben een aandeel van 9% van het BBP van de VS. In Rusland zijn de tien grootste bedrijven goed voor 90% van het BBP; die bedrijven zijn in handen van de staat of van oligarchen.

Wie deze site raadpleegt is geletterd. In Nederland is 13% van de bevolking laaggeletterd: de eigen naam schrijven gaat prima, losse woorden lezen ook maar een tekst analyseren zeker niet. Twee miljoen mensen: 800.000 NT1-ers (mensen meet Nederlands als moedertaal), 1.200.000 NT2-ers (mensen met een andere moedertaal dan Nederlands). Schokkend. Wie arbeidsongeschiktheid en (van de overheid) financiële afhankelijkheid onderkent als gevolgen van laaggeletterdheid moet vaststellen dat dit probleem het land jaarlijks 1 miljard euro kost. Zou de investering van zo’n zelfde bedrag het (sociale en financiële) probleem niet grotendeels kunnen oplossen? Wereldwijd is 17% van de de mensen analfabeet, terwijl dat 100 jaar geleden 88% was. Scholing helpt. Al blijft het teleurstellend dat scholing op mondiale schaal nog meer dan een miljard mensen heeft overgeslagen. Volgens Beatrice de Graaf bestaat er naast ongeletterden, laaggeletterden en geletterden nog een vierde (politieke) categorie van geletterdheid, geo-ideologische ongeletterdheid: ‘we’ kunnen en willen niet geloven dat de ‘idiote’ wereldbeelden van uiterst invloedrijke leiders ècht bestaan. Maar ze pleit ervoor om zo realistisch te zijn om ons toch maar te verdiepen in het weldoordachte poetinisme van de Russische president dat leidde tot de inval in Oekraïne, in de drive van de white christian nationalists die Trump ertoe brengt om progressieve ambtenaren, media en universiteiten te knevelen, in the transhumanistische overtuiging van Musk dat de mens zich erop moet voorbereiden om volledig digitaal te worden met een computerbewustzijn. Terug naar de schoolbank dan maar.

De term is doorgestreept onder Dick Schoof. Verruild voor het ouderwetse en obsolete ‘ontwikkelingshulp’. Niet dat het nog veel uitmaakt: het decennia geldende budget is gedecimeerd. De Oeso-norm van 0,7% van het BNP, als afgesproken in 1970, is van tafel. En de besteding van het resterende geld komt eerder de gever dan de ontvanger ten goede. De trend is ook nog eens mondiaal. Trump schafte onlangs USAID af. Het VK hevelt ontwikkelingsgeld zonder scrupule over naar defensie. De ultrarechtse flank van Den Haag wil er helemaal van af. Vijftig jaar geleden was de wereld socialer.

In retrospectief is het eigenlijk nog best te begrijpen dat Europa na twee Wereldoorlogen en een Koude Oorlog meende dat de wereld geopolitiek eindelijk stabiel was geworden. Moderne, beschaafde mensen met gematigde politieke opvattingen zouden niet gauw meer een oorlog beginnen. De tijd van vechten om de top van de apenrots was voorbij. En terecht. Oorlogen kennen vooral treurende verliezers. En wat valt de ‘winnaar’ ten deel? Een strookje grond achter een verschoven landsgrens, waar getraumatiseerde en gefrustreerde nieuwe burgers wonen, die ooit wraak willen nemen. Pacifisten hebben in beginsel het gelijk aan hun zijde. Uitsluitend omdat er af en toe een gewetenloze leider met expansiedrift opstaat voelen politici en burgers de noodzaak om een afschrikkingsmacht op te bouwen, desnoods tot op het niveau van een kernwapenarsenaal aan toe. Maar ja: meer wapens is gewoon meer kans op escalatie, al was het maar omdat de wapenindustrie steeds toont hoe effectief en anoniem hun dodelijke ‘prachtproducten' zijn. Maar soms volstaan demonstraties, diplomatieke acties en sancties niet.

Een woke persoon ontkomt niet aan wat alarmisme op z’n tijd. Hij is immers alert op wat er mis is. Maar soms is er reden tot wat optimisme. Als de media melden dat de EU toch redelijk op weg lijkt om de klimaatdoelen voor 2050 te halen. Of dat er inmiddels per jaar wereldwijd meer hernieuwbare energie dan steenkool wordt verbruikt. Je kunt ook blij zijn met de parlementen die sociale media blokkeren voor kinderen onder zestien. Of met Spanje die geen immigranten meer tegenhoudt maar, integendeel, zelfs een half miljoen illegale immigranten een generaal pardon geeft. Optimisme en alertheid kunnen prima samengaan. Een psychiater die over zijn eigen vak altijd de bescheidenheid zelve is (‘wij weten heel weinig over de oorzaken en de behandeling van psychiatrische problemen’) noemt zichzelf desondanks een pathologische optimist. En hoewel atheïst/agnost verwijst Jim van Os (want hij is het) daarbij naar zingevinsgperspectieven met een christelijke connotatie: geloof, hoop en liefde. Maar misschien baseert de christelijke traditie zich wel gewoon op basale humanistische waarden. Een mens verdraagt geen eenzaamheid, dixit Van Os, en gedijt alleen bij verbinding, vriendschap, liefde. Verder ‘vaart niemand wel zonder hoop’. Gematerialiseerd leidt dat onder een gunstig gesternte tot een werkelijk geloof in een goede toekomst. Maar misschien heeft een mens ook bij deze drie zingevinsgperspectieven wel veel geduld nodig. De Koptische theoloog Adel Bestavros heeft gezegd: geduld met anderen is liefde, geduld met jezelf is hoop, geduld met God is hoop. De eerste twee zinsdelen zullen brede instemming hebben, het derde zinsdeel kan bij a-religieuzen misschien op minder applaus rekenen, al bepleit de theoloog feitelijk een derde weg tussen secularisatie en spiritualiteit.

2,7 graden wordt het… Laatste nieuws. 2,7 graden opwarming van de Aarde in 2050 ten opzichte van 1995. Oké, dat is minder dan het oorspronkelijke horrorscenario van de ICCP-ecologen dat uitging van 3,5 graden in 2050 bij ontbrekend beleid. Maar het is ver boven de maximaal wenselijke opwarming van 1,5 graad. En Nederland -bijvoorbeeld- komt dan wel gewoon grotendeels onder water te staan tenzij we nu deltawerken starten van mythische omvang. Goed om te weten: als we terug zouden willen naar 0 graad opwarming moeten we terug naar -3 graden ten opzichte van het begin van de industriële revolutie; terug naar het nulpunt van de 19e eeuw is immers niet genoeg om de de huidige schade van de opwarming te compenseren. Nederlandse politici worden op de vingers getikt door het PBL: Nederland klimaatneutraal tegen 2050, zoals de Nederlandse klimaatwet vereist, raakt momenteel volledig uit beeld. Zelfs is de kans dat we de tussenstap van 55% minder broeikasgassen halen in 2030, zoals wettelijk afgesproken, is op dit moment amper nog 5%. Complicatie: de Trumps van deze wereld zien nog altijd kans om de hele klimaatcrisis te ontkennen. ‘De Donald’ trok in 2017 de VS terug uit het klimaatakkoord van Parijs en doet dat in 2025 opnieuw.

Je snapt pas wat het begrip inhoudt op momenten dat het er niet is. Het ontbeert een man van negentig die -zonder pose- stelt dat de dood welkom is aan interessante toekomst. Politiek is er om de kiezer perspectief te bieden, liefst zodanig dat het op lange termijn consistent is. Instant-oplossingen kunnen leiden frustratie op langere termijn.

Heeft u ze allemaal op een rijtje? De vraag behelst niet de cartografie van uw persoonlijke bovenkamer. Het gaat hier om de negen grenzen die Rockström en anderen al een slordig decennium geleden voor de Aarde hebben geformuleerd. Veel van die grenzen zijn al gepasseerd, hetgeen inhoudt dat ze zonder excessieve inspanningen niet meer te verdedigen zijn. - Warmt de aarde gevaarlijk snel op? - Is er sprake van gevaarlijk biodiversiteitsverlies? - Is er nog een evenwichtige kringloop van stikstof en fosfor? - Kennen we nog een beschermende ozonlaag in de dampkring? - Verzuren onze oceanen? - Is er overal op de planeet een bruikbare watervoorraad? - Is er voor alle noodzakelijke menselijke behoeften nog voldoende bruikbaar land beschikbaar? - Is het niveau van chemische verontreinigingen nog acceptabel? - Vormen het toenemend aantal aerosolen in de atmosfeer een bedreiging? Zelfs in de gevallen dat een grens nog niet is overschreden is de bedreiging helaas immens.

De vervuiling door kunststoffen gaat elke verbeelding te boven. Niet alleen puilen de oceanen ervan uit, het ligt ook op de top van de hoogste bergen. Het zit in de vis die we eten, in de moedermelk die de baby drinkt. En plastic vervuilt twee keer, zowel bij de productie ervan als bij het weggooien ervan. En recycling lijkt slim maar lukt absoluut niet voldoende: plastic is niet schoon als het verwerkt moet worden, de ene plastic is de andere niet en daarom moeten er vele soorten recycling naast elkaar bestaan, recycling is op zichzelf weer een vervuilend proces. En ondanks dat de grote plasticproducenten zich bewust zijn van de massieve aanslag op het milieu van hun materialen, zich ook bewust zijn van de beperkingen van recycling, blijven ze zoveel en zo goedkoop mogelijk plastic de wereld in transporteren. ‘Routekaarten’ naar plasticreductie en -vervanging zijn al achterhaald als ze zijn geformuleerd. Een circulaire economie is uitsluitend mogelijk als we erin slagen de productie en het gebruik van nieuwgemaakt plastic te verbieden.

Hoe de autocraat aan de macht blijft zonder zich veel te bekommeren om het welzijn van ‘zijn’ onderdanen blijft hier terzijde; de Russen moeten er primair mee dealen. De vraag staat hier centraal wat Europa moet verwachten van onze dictatoriale oosterbuurman. Volgens een veelvoud aan analisten is Poetins missie helder als glas. Hij ziet het als zijn taak om Rusland weer zo groot te maken als onder de laatste Tsaar en om de invloedssfeer van het land in Europa en Azië te vergroten. Georgië, Oekraïne en Belarus zouden dus (weer) geannexeerd moeten worden. En de invloedssfeer zou zich minstens moeten uittrekken tot Kazachstan, Letland, Estland, Litouwen, Finland, Polen, Hongarije, Roemenië en (misschien) Tsjechië. De ‘sfinx’ is in dit opzicht voorspelbaarder dan menigeen denkt. Zijn middelen zijn enerzijds royaal: Rusland draait als een oorlogseconomie (met waarschijnlijk 40% van het BNP als oorlogsbudget) en Poetin wordt bij zijn besluitvorming niet gehinderd door een politieke oppositie. Anderzijds is Rusland weliswaar groot maar dun bevolkt en is de economie veel kleiner dan die van Europa. Bang hoeft het Westen eigenlijk alleen te zijn voor de kernwapens die Vladimir Vladimirovich achter de hand heeft. Maar gaat hij die ooit gebruiken? Vast niet als Europa hem lik op stuk geeft betreffende zijn hybride oorlog. Dat is net als bij anderen de mening van Sergej Radtsjenko, geboren rus, invloedrijk historicus, nu docent in de UK. Drones boven Europa? Drones naar Rusland. Gevechtsvliegtuigen boven Polen? Uit de lucht schieten. Europese infrastructuur (kabels op de zeebodem) saboteren? Russische infrastructuur vernietigen. Poetin zal zijn passie en missie nooit uit het oog verliezen maar de hybride zijpaden kunnen worden afgesloten.

Van rechts kwam halverwege de vorige eeuw een initiatief dat nauwelijks genoeg kan worden toegejuicht. Dirk Stikker was voor de oorlog directeur van Heineken maar was na de oorlog politiek actief en als zodanig éen van de grondleggers van de Stichting van de Arbeid, het overlegorgaan tussen werkgevers en werknemers. Volgens velen mag hij gelden als uitvinder van het poldermodel. Alles in het belang van de wederopbouw. En met succes: tussen 1945 en 1975 is de inkomensongelijkheid historisch nooit zo klein geweest. Iedereen wordt welvarender. Bovendien is er geld voor een verzorgingsstaat met AOW, een goed pensioenstelsel, een vijfdaagse werkweek en noem maar op. In Duitsland lukt het ook, met een heel ander vliegwiel: het Wirtschaftwunder. En -waar vind je dat nog vandaag de dag-: de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten: het toptarief van de inkomstenbelasting is in NL 72%, in de VS zelfs 90%. Tussen 1975 en 1980 komt er kapitalistische kritiek op dit economische model. Gelukkig is in Nederland dan net Joop den Uyl aan de macht met zijn pleidooi voor blijvende spreiding van kennis, inkomen en macht en hij houdt het neoliberalisme nog even op afstand.

Sinds er grotere menselijke gemeenschappen zijn is er vaak sprake geweest van autocratisch bestuur, met sterke mannen die ‘namens hun onderdanen’ eigenzinnig de dienst uitmaakten. Er zijn wel democratische experimenten geweest in de klassieke oudheid maar die voldeden zeker niet aan criteria zoals de Verlichting en de Franse Revolutie die stelden. Moderne democratieën kennen we pas sinds de 18e eeuw, vaak geënt op meerderheden met confessionele of liberale principes. Maar wat als je (vooralsnog vanuit een minderheid) tegelijkertijd kiest voor seculier en klaar bent met -al te egocentrisch- liberaal? Is er dan politiek nog richting te vinden? (Nietzscheaanse) nihilisten zijn ervan overtuigd dat er nieuwe waarden te scheppen zijn als God/Allah/ Jahweh dan wel Locke/Thorbecke geen soelaas meer te bieden hebben. Sterker nog, ze komen vaak uit op politiek denken vanuit de gemeenschap, meer dan kiezers vanuit de genoemde conservatieve stromingen van het eerste democratische uur. Eigenlijk wonderlijk dat kiezers zonder libertaire of orthodoxe principes veelal uitkomen op solidariteit en gemeenschapszin. Sociaaldemocratie zou eigenlijk niet voorbehouden moeten zijn aan linkse partijen. Waarom zijn religieuze partijen doorgaans zo behoudend terwijl naastenliefde een van god gegeven opdracht is? En waarom menen liberalen dat bestaansmiddelen alleen maar van de rijke elite via het hardwerkende midden naar de onderklasse mogen druppelen? Al vanuit misschien schlemielig nihilisme is het volkomen duidelijk dat samen komen gedijt bij het eerlijk verdelen van de koek. Partijpolitiek is dit wijsgerige idee misschien wél complicerend als ordenend principe, maar ja.

Idealen? Deugden? Normen? Bij de huidige politiek realisten hebben de begrippen afgedaan. Wat er voor in de plaats komt is overwicht, macht. ‘Je kunt blijven praten over internationale fatsoensnormen, maar wij leven in de echte wereld’, zei de Amerikaanse adviseur binnenlandse veiligheid Stephen Miller onlangs. ’ De VS formuleerde in 2025 de National Security Strategy: …vanaf nu leunen de VS op ‘realisme’. Filosofisch loopt er een machtsrealistische lijn van Hobbes (Leviathan: absolute staatsmacht is noodzakelijk om vrede en veiligheid te garanderen) naar Nietzsche (Der Wille zur Macht). Politiek loopt er een lijn van Machiavelli (‘effectief leiderschap is belangrijker is dan moraal’) via Morgenthau (hij veranderde Duitse Realpolitik in Amerikaans Political Realism) en Kissinger (alles om de Amerikaanse geloofwaardigheid te continueren) naar Trump (‘wereldmacht verloopt via ijzeren wetten’). De wet van Morgenthau -kortweg: een staat zonder een sterk geweldsmonopolie is gedoemd te mislukken; een cultuur heeft slagkracht nodig, mag het gebruik van geweld niet vrezen) lijkt volledig geaccepteerd. En van Kissinger’s debacles in Vietnam, Cambodja, Bangladesj en Zuid-Amerika is niks geleerd. Omgekeerd is er vervolgens ook eigenlijk veel begrip voor het feit dat Poetin Oekraïne wil veroveren, om de hem onwelgevallige macht van Europa en de Navo te beperken. Het Westen, en Europa in het bijzonder, leert in de huidige tegenwind wat de rest van de wereld blijkbaar al lang wist, namelijk dat alles om nationale belangen en middelen draait. Om macht. Elk beroep op recht en norm klinkt inmiddels ‘als machteloos gejammer uit een voorbije tijd’, schreef Rob de Wijk onlangs in Trouw. Inmiddels is het politieke realisme in de VS ook nog eens aangekleed door een narcistische machthebber. Het gaat niet alleen om macht maar macht moet er ook nog persoonlijk en Trumpiaans uitzien. Tijd voor een terugkeer naar een ethisch politiek realisme?

Opkomen voor het volk (populus in het latijn), dat zou de letterlijke betekenis moeten zijn van het fenomeen populisme. En dan zou het epitheton op veel mensen en bewegingen slaan. Maar zo is de betekenis niet (meer). Een populist, de sterke leider van een beweging, zorgt niet dat het volk krijgt wat het nodig heeft maar misleidt het volk op een heel geraffineerde manier. Dat ‘het volk’ niet bestaat (er is links, rechts en onverschillig volk) wordt minder relevant gemaakt doordat de populist zich afzet tegen een heersende elite en tegen gevestigde politieke partijen. Het ‘echte’, ‘zuivere’ volk komt zo tegenover een zogeheten vijandige machthebber te staan. Populisten kunnen gedeeltelijk links of rechts zijn maar er is altijd sprake van een dubieuze politieke kern: nationalisme, xenofobie, streven naar een antidemocratische rechtsorde, eenzijdig opkomen voor éen doelgroep ten koste van andere.

Pre-truth, near-truth of post-truth, allemaal varianten van onwaarheid, van liegen. Totalitaire autocraten (want zij en hun volgelingen leven met post-truth) liegen bewust maar ze kleden hun onwaarheden zo in dat argeloze burgers ze kunnen geloven. Diezelfde argeloze burgers liegen vaak veel minder bewust: ze maken vooral de fout dat ze zich te weinig op kennis baseren en te veel op meningen of gevoelens. Door dictators opgediste onzin wordt geaccepteerd omdat het aansluit bij de onderbuik van hun toehoorders. Het publiek van de dictator is zo zelfs gemakkelijk op te hitsen tot anti-democratische en verwerpelijke acties. Het intellectuele probleem is natuurlijk dat een verweer op basis van ‘absolute waarheid’ niet bestaat. Volgens sommigen leiden achtereenvolgens ons Verlichtings- en ons Postmodernistisch denken tot het massaal ‘relativeren’ van de waarheid. Dat is vast niet (helemaal) waar maar in elk geval nog mijlenver van ‘ieder zijn eigen waarheid’. Een eigentijdse complicatie is dat veel mensen een hang hebben naar zwart-wit en weg willen blijven van hoofdpijn bezorgende nuances. De samenleving is toch al zo complex immers. De oplossing ligt in een mentaliteit waarbij er enerzijds een echte vrijheid van meningsuiting is en anderzijds een moreel gevoelde verplichting om de waarheid te zoeken.

Meer vrouwen dan mannen lijken te beschikken over de eigenschap om soepeltjes praktische oplossingen te vinden voor (dreigende) dagelijkse problemen of probleemoplossingen. Niet aan de orde: een principe-verklaring, een birdseye-view, een verbale verantwoording. Gewoon intuïtief doen wat de situatie behoeft. Brood op de plank. Ruzie voorkomen. Rust, reinheid, regelmaat misschien. En maar al te vaak blijken principiële uitgangspunten ofwel woordenloos onderdeel van de praktische oplossing ofwel niet relevant voor de hindernis in kwestie. Stond er af en toe maar een leider/leidster (!) op in wie de burger zoveel vertrouwen had dat verbale verantwoording voorafgaand aan beleidsmaatregelen af en toe overbodig was.

‘Waar de praktisch geschoolde bij het woord duurzaamheid een opgeheven vingertje ziet vanwege zijn derdehands dieseltje, zijn gehaktbal en zijn lastminutevliegreis naar Kreta, daar denkt de universitair geschoolde aan gesubsidieerde zonnepanelen, Tesla’s en warmtepompen; daar mag de praktisch geschoolde vervolgens via de fiscus aan meebetalen maar is hij door onvoldoende spaargeld zelf van uitgesloten.’ Bovens en Wille schetsen de harde scheidslijn tussen abstract en praktisch opgeleiden. En dat zou geen ramp zijn als de 15% academici maar niet aan alle politieke, bestuurlijke en beoordelende touwtjes trok waar de 85% praktisch geschoolden niet bij kunnen. Het verschil in benadering tussen abstract en praktisch betekent ook dat heel erg veel van de ‘laag’-opgeleiden zich politiek niet vertegenwoordigd voelen. En het is gevaarlijk voor de democratie als politieke besluiten systematisch meer de belangen van academici dienen dan van de overgrote meerderheid van burgers met minder diploma’s. De sociaal-democraten koesteren de goede idealen om de scheidslijn te overbruggen maar slagen er onvoldoende in om de goede taal en sfeer te treffen die de practici naar ze toe zou moeten trekken. De populisten profiteren, niet vanwege hun ideologie maar vanwege een lekkere communicatie.

Helaas is Project 2025 niet het uitgewerkte scenario om de Aarde in 25 jaar veilig te stellen maar een 900 pagina’s tellend ultra-concreet draaiboek van de Amerikaanse denktank Heritage Foundation om Donald Trump te helpen de Verenigde Staten te veranderen in een ultraconservatief paradijs. Volgens analisten als Geert Mak en Roxane van Iperen is 50% van het masterplan al uitgevoerd. Het plan behelst politieke zuivering van het ambtenarenapparaat, de vestiging van een presidentieel regime, afschaffing van het ministerie van Onderwijs, politieke controle over de rechterlijke macht, deportatie van migranten, verplichte conservatieve onderwijsprogramma's en nog veel meer. Trump is er goed mee aan de slag. Hij heeft van een grenswachtersclub de militie ICE gemaakt met als opdracht om 100.000 ‘illegalen’ per dag in detentie te nemen. En hij negeert al vonnissen van rechters, trekt subsidies aan ‘linkse’, ‘woke’ universiteiten in, ontslaat ideologische tegenstanders. En de meerderheden in Senaat en Congres leggen hem nog altijd geen strobreed in de weg. Trump regelt in een paar maanden wat lieden als Orban en Erdogan in vele jaren moesten regelen: een verderfelijke uitweg uit een eerder fatsoenlijk democratisch bestel.

De zorg om het geestelijk welzijn van burgers is cruciaal. En aan dit basisprincipe heeft het vaak geschort in de geschiedenis. Nationaalsocialisten beschouwden psychiatrische patiënten als minderwaardig en velen van hen ondergingen in WOII hetzelfde lot als Joden en Roma. Ook in onze tijd en in ons land gaat er wel wat mis. Het was een fout om de geestelijke zorg voor jongeren organisatorisch los te koppelen van de kinderpsychiatrie: gemakkelijke zorg wordt (gesubsidieerd) aan teveel jongeren verstrekt, complexe zorg is vaak niet beschikbaar (wegens personeels- of geldgebrek). Ook aan volwassenenzorg schort wel wat; met name de lange wachtlijsten voor complexe zorg zijn contraproductief, zowel voor de patiënten als voor de budgetten. In een welvarend en democratisch land zou dat niet mogen voorkomen.

Ook veel niet-medici weten tegenwoordig (ongeveer) wat deze Engelse term houdt. Het is een (concreet maar toch altijd normatief) meetinstrument dat aan artsen en patiënten antwoord kan geven op de vraag of investeren in intensieve en kostbare zorg wel opweegt tegen de aldus te verwachten extra levensduur en de kwaliteit daarvan. Eén qaly staat dan voor éen toegevoegd levensjaar van goede kwaliteit. Als maatschappij zullen we wel móeten calculeren met zorgkosten, hoezeer dat individuen existentieel ook tegen de borst stuit. Nu de zorgkosten per jaar weldra stijgen tot boven de honderd miljard houdt de overheid (bij gelijkblijvende inkomsten) royaal minder dan 80% van het budget over voor andere noodzakelijke dingen. En daarbij zwijgen we nog over het feit dat de soms honderdduizenden euro’s per jaar per Nederlandse patiënt in geen enkele verhouding staan met de soms maar honderden euro’s die in een ontwikkelingsland het leven kunnen redden van een burger aldaar. Keuzes maken in zorgbudgetten vergt enorme kennis en wijsheid. Maar dat geldt evenzeer voor investeringskeuzes voor defensie, onderwijs of infrastructuur.

Volgens de Genetische Kaart, ingevuld door het enorme Human Genome Project deelt elke levende mens 99,9% van zijn DNA met alle andere levende mensen, ongeacht zijn geslacht, kleur of herkomst. Is er meer bewijs nodig dat onderscheid in ‘ras’, ja dat het hele begrip ‘ras,’ volkomen ongepast is?

‘De democratische rechtstaat is niet neutraal maar behangen met waarden: mensenrechten, waarborgen tegen machtsmisbruik, recht op een eerlijk proces.’ Politici van welk pluimage dan ook zouden zich daaraan, met hun eigen nuanceringen en perspectieven, moeten houden. Maar steeds meer van hen zakken door de morele ondergrens van de overeengekomen rechtstatelijke waarden. En van top tot teen: humanitaire hulp uitsluitend als een kostenpost beschouwen, politieke opponenten uit de weg ruimen, het einde van een oorlog bezien als een vastgoed-utopie, de rollen van een agressor (Poetin) verwisselen met die van slachtoffer (Zelensky) omdat vrede anders te duur en complex wordt. Natuurlijk, rechtstatelijk freewheelende politici zitten fout. Maar de kiezers die hen steunen eveneens. Want politici kunnen dan wel beleid voorstellen dat jou aanspreekt maar als het doel bereikt wordt dankzij immorele grenzen te doorbreken dan is dat beleid het niet waard. Dit is niet alleen een wijsgerig maar tezelfdertijd ook gewoon een heel zelfzuchtig punt. Bij politici met een slecht moreel kompas kun je, als kiezer, als individu, in de problemen komen als je zelf als zwart schaap wordt beschouwd en als voor jou rechtshulp is afgeschaft.

De NSC is snel verdwenen uit het politieke landschap. En toch had Pieter Omtzigt een punt. Onze democratische rechtstaat verdient aanhoudende zorg. Maar al te gemakkelijk verwateren immers onze rechtstatelijke waarden. Neem alleen al de truc van Hitler: je eerst democratisch gekozen laten worden om vervolgens alle tegenspraak te elimineren. De VS is nog geen totalitaire staat maar het is gevaarlijk dat Trump de rechtspraak net zo gemakkelijk misbruikt als negeert om zijn politieke tegenstanders te elimineren. En zijn besluit om de CIA geheime acties te laten uitvoeren in Venezuela ‘rechtvaardigt’ hij door te zeggen dat 30 jaar van ‘politiek correcte’ maatregelen niks hebben geholpen; dat is beseffen hoe het zou moeten en toch onrechtstatelijk handelen. Ook Nederland is op sommige punten wel toe aan een nieuw gevoeld sociaal contract. Krijgen alle Nederlanders wel echt altijd gelijke rechten of vinden we discriminatie van ons minder welgevallige medeburgers soms wel legitiem? En als ministers hun wetsvoorstel niet met applaus langs de Raad van State krijgen komt er dan niet steeds vaker oneigenlijke kritiek op het grondwettelijke adviesorgaan? Sowieso wordt het belang van onafhankelijke rechters door een substantiële minderheid van de bevolking al ter discussie gesteld als het gaat om vermeend daadkrachtig beleid. Andere partijen moeten de missie van Omtzigt en de zijnen maar consciëntieus overnemen. Want journalisten ‘tuig van de richel’ noemen of onwelgevallige rechters betichten van ‘partijdigheid’: het erodeert de rechtstaat.

Het is bekend dat veel arme landen zonder noemenswaardige schuld aan de opwarming van de aarde zwaarder worden getroffen door gevolgen ervan: hitte, droogte, orkanen en overstromingen. Het mondiale Zuiden (want daar gaat het hier om) moet dus geholpen worden door het rijke Westen, dat als collectief immers wel aantoonbaar schuldig is. De bereidheid daartoe is matig, om het voorzichtig uit te drukken. In 2009 zegde het Westen 100 miljard per jaar toe maar betaalde zo’n bedrag pas tien jaar later éen jaar volledig uit. Tijdens de klimaattop van 2024 in Bakoe werd duidelijk dat er geen 100 maar 1000 miljard per jaar nodig zou zijn. Zo’n budget is echter bij lange na niet vastgesteld. En zo’n groot budget voor het compenseren en (liever) voorkomen van natuurschade kán natuurlijk wel. De coronacrisis heeft alleen Nederland in vier jaar al 80 miljard euro gekost; in Europa vast wel vijftien keer zoveel, mondiaal zeker meer dan 1000 miljard. Van groene solidariteit is gewoon geen sprake. Lokaal zijn dan eindeloos veel voorbeelden van: zwarte gedupeerden van de orkaan Katrina kregen minder en later compensatie dan witte; het rijke Westen heeft er weinig problemen mee dat zeldzame aardmineralen worden gedolven onder mensonterende omstandigheden; we kijken weg als we zien dat tot slaaf gemaakte Oeigoeren onze zonnepanelen maken. De ongelijkheid tussen West en Zuid is des te schrijnender omdat de rijkste mensen nu eenmaal de meest vervuilende leefstijl hebben.

Zo voor de hand liggend: ieder het zijne. Van nature zijn we misschien egocentrisch, vanwege the struggle for life. Maar wie niet op een verder onbewoond eiland leeft en deel uitmaakt van een gemeenschap kan niet anders dan het imperatief ervaren tot vele vormen van altruïsme, gewoon uit welbegrepen eigenbelang. Grote denkers houden het ons ook zo voor. Elke keer opnieuw geldt de vraag: zou de wederpartij net zo tevreden kunnen zijn met de transactie of de maatregel als jijzelf? Het eerlijke antwoord op zulke vragen kan niet eens zomaar gedelegeerd worden aan wetgevers of rechters, het (hopelijk geoefende) eigen geweten zou superieur moeten zijn aan wetteksten waarin mazen kunnen zitten. Iedereen moet noodzakelijkerwijs in eigen levensonderhoud voorzien. Voor een gemiddelde Nederlander betekent dat een modaal salaris, een bescheiden middenklasser voor de deur, een koophuis met een behoorlijke hypotheek maar ook wel al met 20- tot 30-duizend overwaarde. Is dat genoeg? Zeker als je een vergelijking trekt met een gemiddelde Malinees: minder dan 200 dollar per maand met beroerde woonomstandigheden, geen mobiliteit en een levensverwachting die 25% lager ligt dan in Nederland. We kijken maar niet naar de buurman want tussen buurlieden ligt een pad van mogelijke afgunst. Kijken we dan naar de heren Bezos, Bloomberg of Buffet! Zijn zij puur materialistische mensenkinderen? Teveel aan macht, goud, onroerend goed, champagneparty’s en varende paradijzen. Disrespect voor de tobbende medemens: de Malinezen, Senegalezen en Nepalezen, de daklozen, oorlogsvluchtelingen en pechvogels? Zeker is dat een handvol allerrijksten evenveel bezit als de complete arme helft van de wereldbevolking. En ze kunnen delen! Of CO2 reduceren in naam van o.a. die gedeprivilegieerden.

Het Journaal in makkelijke taal is voor veel burgers vast nuttig. Maar grote problemen zijn meestal complex, net als de oplossing ervan. Dus moeilijke analyses blijven voor beleidsmensen nodig. Neem het klimaatprobleem. De burger die een laadpaal neerzet voor zijn gloednieuwe e-car is in principe goed bezig. En met een beetje goeie wil daalt de prijs voor zonne- en windenergie ook nog eens. Dubbele winst: privaat en planetair? Het is mooi als we (ooit) van fossiel afraken maar zijn we er dan? Het ging de beleidsmakers als het goed is niet om olie-op-zich, het ging zelfs niet om CO2-reductie als zodanig, het ging om schadeherstel voor de planeet. Dus als er succes is bij het opwekken en beprijzen van ‘groene’ energie terwijl dat gepaard gaat met een groter energieverbruik, waarmee meer vervuilende producten worden vervaardigd… dan hebben we het paard achter de wagen spannen. Veel groene economische scenario’s zijn op deze manier reductionistisch. Wat schiet de planeet er bijvoorbeeld mee op als de ene partij (die zelf toevallig weinig CO2 uitstoot) de CO2-uitstoot van de andere partij mag overnemen? Per saldo blijft de uitstoot even groot. Vergroenen vereist contextueel analyseren.

Als de manier waarop een land omgaat met gedetineerden een maatstaf is voor moraliteit dan staat Nederland er niet goed voor. De nadruk ligt vrijwel geheel op vergelding van delinquenten, niet op hulp bij terugkeer in de maatschappij. En er zijn natuurlijk minstens twee subcategorieën gevangenen aan wie hulp nauwelijks besteed is: psychopaten zijn zelfs door psychiaters nauwelijks te beïnvloeden en bij beroepscriminelen staat hun carrièreplanning in de weg. Maar de meerderheid van de celbewoners is toevals- of gelegenheidsdelinquent. In retrospectief gezien zou misschien zelfs heel wat criminaliteit te voorkomen zijn geweest als de verzorgingsstaat effectiever was geweest bij betere huisvesting, voorkoming van verslaving, opvang na huiselijk geweld, aangepast onderwijs voor minder begaafden. Quod non. En nu moeten we de gedepriveerden dus huisvesten als delinquenten. En helpen we ze alsnog? Nauwelijks. We scholen ze niet bij, we betalen ze niet voor hun werk in de bajes, we versoberen zelfs hun verlofregeling. Onze maatschappij probeert van delinquenten niet serieus ‘betere’ mensen te maken, in de zin van: beter gevoed, beter beschermd, beter opgeleid, beter voorbereid op tweede kansen.

Weten jonge mensen nog wat ter zake eigenlijk betekent buiten de wereld van de sociale media? Nee, echt, niet de meeste likes vormen het criterium. Dat misverstand zet sommigen misschien zelfs op het verkeerde been bij de bepaling van wat essentieel is voor het individuele welzijn. Laat Insta en TikTok vaker, vaak, voor wat ze zijn met content die juist afleidt van wat belangrijk is. Ontspan voor je eigen gezondheid, volg adviezen van betrouwbare mensen uit je eigen omgeving, volg objectief nieuws. Open je geest voor het aanpakken van maatschappelijke vraagstukken op terreinen van jouw keuze: zorg, milieu, onderwijs, kansen. Dát is relevant.

Het is hoogstens lastig dat de gemiddelde seculiere jongere, luisterend naar de Mattheus Passion, geen idee heeft wie de evangelist Mattheus was, laat staan Maria Magdalena of Simon van Cyrene. De koralen blijven prachtig, ook al gaat de inhoud van alle tussenliggende recitatieven in principe voorbij aan wie in in de afgelopen halve eeuw geboren is in het Verlichte Europa. Complexer is het als seculiere jongeren alle aspecten van de huidige geopolitieke problemen willen begrijpen zonder een begin van theologische kennis. Waarom slaat Israel zo woest om zich heen? Hoe bestaat het dat de VS zich aan Israels zijde schaart om Iran, Hamas en Hezbollah te willen decimeren? Veel orthodoxe joden menen dat ze op grond van de Thora (de Joodse Bijbel) recht hebben op een groot land rondom Jeruzalem en dat hun geografische buren erfvijanden zijn. Sommige (maar in het Witte Huis uiterst invloedrijke) evangelische christenen in Amerika menen dat er momenteel een hoger doel is dan de naastenliefde en de mensenrechten die gepredikt worden in het Nieuwe Testament; zij denken dat ze het oudtestamentische Armageddon in gang moeten zetten als bloedige chaos, die de eindtijd, de Apocalyps, inluidt. Dood en verderf als religieus instrument om de wederkomst van Jezus Christus mee te maken, waarna het Vrederijk start. Het gaat niet om begrip voor de strijdlustigen in de zin van compassie maar om begrip als begin van oplossingsopties.

In elk boek over de kloof tussen arm en rijk staat het. Cumulatief betalen mensen met een laag inkomen tot wel 50% belasting (inkomstenbelasting, btw, motorrijtuigenbelasting, onroerende zaak-belasting, afvalstoffenheffing). Topinkomens daarentegen komen gemiddeld niet hoger dan 20% (vaak nog lager). In geld: 50% x €25.000 = €12.500 belasting = €12.500 besteedbaar inkomen per jaar. 20% x €1.000.000 = €200.000 belasting = €800.000 besteedbaar inkomen per jaar. Waar moet de politicus, de fiscus dus naar kijken?

Een centraal begrip uit de economie, nl. schaarste, is obsoleet geworden (als het niet altijd al een denkfout is geweest). Economen: zoek niet verder naar onontdekte menselijke behoeften en naar (aanvankelijk schaarse) mogelijkheden om daaraan tegemoet te komen met schrandere producten (met een lekker prijskaartje). Realiseer je dit: de natuur zelf is inmiddels de schaarste geworden. De wilde rit van schaarste via innovatie naar additionele omzet en winst kan niet meer. De schaamlap voor groei, want dat is schaarste toch, en daarmee de échte kern van de economie, moet rigoureus worden worden weggetrokken. En dan? Groei eruit. En nieuwe normativiteit erin: gecreëerde waarde moet zo eerlijk als mogelijk is verdeeld worden onder alle bewoners van de planeet. Gaan er een paar topeconomen mee met deze paradigmawissel?

Zo leuk: je zoekt het éen maar je vindt het andere. Zuiver wetenschappelijk onderzoek werkt vaak zo. Het schijnt dat je wel aanleg, creativiteit moet hebben om tijdig ‘het andere’ te zien en je niet alleen maar gefrustreerd te voelen om het feit dat je ‘het ene’ niet hebt gevonden. Dezelfde attitude die je nodig hebt om uit alles en iedereen om je heen te ontdekken wat echt waardevol voor je is. Het helpt als je proefondervindelijk hebt vastgesteld dat egocentrisme lang niet altijd de oplossing is. Misschien dat de wereld als collectief binnen éen of twee decennia ineens beseft dat het streven naar steeds meer welvaart en welzijn alle betekenis verliest als de aarde daardoor onleefbaar wordt voor het humane collectief.

Uitleg? Eén op de twee jonge vrouwen krijgt te maken met seksuele intimidatie of misbruik. En meestal begint het digitaal. Opvoeders hebben een taak: weg met angst voor ontdekking, geen enkele reden tot schaamte voor slachtoffers. De overheid heeft een taak: meer aandacht voor online-criminaliteit.

Een mens kan in zijn leven op veel manieren gedupeerd raken: verlies van reputatie, van gezondheid, vermogen, geliefden. Soms kan het verlies ‘genomen’ worden, regelmatig is er ook sprake van traumatiserend slachtofferschap. Misschien is ‘Auschwitz’ van dat laatste wel het meest sprekende en collectieve voorbeeld. De stichting van de staat Israel zal deels zeker een therapeutische bedoeling hebben gehad. En Israeli’s konden decennia lang op veel sympathie rekenen onder verwijzing naar de geschiedenis. Maar al kort na 1948, maar zeker sinds de recente bloedige Gaza-oorlog, is veel sympathie omgeslagen in kritiek. Dat het oorspronkelijke zionisme bij veel Israel-gangers al meteen een gevoel meegaat die uit te maken van een ‘uitverkoren volk’ was wel begrijpelijk na een lange periode van discriminatie en onderdrukking. Opluchting na een geslaagde vlucht voor gewelddadige bejegening. Maar de nakba, het op enorme schaal gewelddadig verdrijven en vermoorden van de oorspronkelijke Arabische bevolking uit Israel, werd door velen vergeleken met de holocaust en ging ten koste van de collectieve internationale sympathie voor de Israeli. Sinds 2023 is het medeleven met het Joodse (eigenlijk alleen het Israëlische) slachtofferschap enorm verminderd. De historicus Amos Goldberg, hoogleraar geschiedenis van de Holocaust in Jeruzalem, verwoordt het treffend als hij stelt dat het eigen gevoelde slachtofferschap altijd begrensd wordt door het slachtofferschap van de ander.

Het wereldwijd (tijdelijk) geadopteerde neoliberalisme van de jaren 1990 - 2020 is inmiddels wel ontmaskerd. In retrospectief hebben linkse politici als Blair, Kok en Clinton zich laten inpakken. Want de voordelen van de vermeende neoliberale utopie blijken vrijwel exclusief toe te vallen aan de kapitalistische hoofdrolspelers: rijke bedrijven en dito burgers. Daarenboven blijkt ecologie geen praktische uitwerking te kunnen krijgen in het neoliberale systeem. Klimaatcrisis en kapitalisme lijken een tweeling te zijn. Immers, lang verhaal kort: de 100 grootste bedrijven ter wereld zijn verantwoordelijk voor 71% van de CO2-uitstoot; de 100 rijkste particulieren stoten met hun bedrijven en huishoudens drie keer zoveel CO2 uit als alle Nederlanders bij elkaar. In de loop van de afgelopen 35 jaar is het socialisme dus grotendeels buiten beeld geweest. Met een dramatische krimp van sociaal-democratische partijen als gevolg. (En -terzijde in dit verband- een tweede dramatisch gegeven is duidelijk met de sociaaldemocratie kon ook het liberalisme naar rechts opschuiven en dus kon ultrarechts deels naar ultrarechts opschuiven. Zo simpel is het beeld. Niet alleen in Nederland maar in heel het Westen. Misschien is de ruk naar rechts begonnen op het moment dat de sociaaldemocratie de afslag naar de ‘derde weg’ nam.) Maar voor wie het wil zien gaapt er nu een gapende ruimte voor socialisme 2.0. Zowel de frustratie over drie decennia neoliberalisme als het toegenomen tempo van de klimaatverandering zouden het goeie ouwe socialisme vleugels moeten geven. Niks geen papieren greenwashing meer en dan gewoon doorvervuiler. Hard werken is prima maar niet om alleen de rijken nog maar rijker te maken. De overheid weer aan de touwen van volkshuisvesting, klimaat, onderwijs, infrastructuur laten trekken. Het debat over een economische, ecologische en daarmee ook maatschappelijke systeemverandering heeft nu momentum.

Lotsverbondenheid, met alle ideologische en consequenties aandien, is mooi mits het geen oppositionele groepen discrimineert. En dan wordt het zoeken naar principiële menselijke wederkerigheid, voorbij politieke voorkeuren voor individualisme of socialisme. Solidariteit als ‘strijd’ is dubieus, goede bedoelingen verdampen op het moment dat er een verliezende partij is. De leefbaarheid van een maatschappij hangt af van de mate waarin we elkaar vertrouwen. We zullen bereid moeten zijn om belangen van een ander te verdedigen in de wetenschap dat dat uiteindelijk ook in het eigen belang is. Ambitieus. En nodig.

In dit woke woordenboek staan verschillende kritische lemmata over onze kapitalistische economie, waarbij veel risico’s worden afgewend op de gemeenschap maar vermogensgroei plaatsvindt bij een uiterst beperkte ondernemende elite. Toch zijn er bedrijven nodig. Maar er zijn ook wel degelijk alternatieven voor graaikapitalisme. Eén daarvan is een bedrijf met een -nu nog bijzondere- ‘steward owned’ eigendomsstructuur. Zeggenschap en economische belangen zijn daarin zorgvuldig gescheiden. De zeggenschap over zo'n bedrijf ligt niet bij de shareholders (aandeelhouders) maar bij stakeholders (afnemers, werknemers, mensen met oog voor milieu, e.d.). Vaak berust de zeggenschap dan bij een stichting met een langetermijnvisie die op de missie van de onderneming is afgestemd. Aandeelhouders krijgen wel een rendement op hun inleg maar maken niet de dienst uit. Niet langer ligt de focus op winstmaximalisatie maar op continuïteit en daarmee ook op meer solidariteit en duurzaamheid. Denemarken is in dit opzicht verder dan Nederland. Eén op de tien werknemers heeft al een baan een steward owned bedrijf, als gaat het bij multinationals als Maersk, Novo Nordisk of Carlsberg om hybride varianten, waarbij een deel van de aandelen vrij verhandelbaar is maar de aandelen met de grootste (tienvoudige) zeggenschap bij een steward-stichting berusten. Grote concerns als bierbrouwerij Carlsberg, containervervoerder Maersk en farmaceut Novo Nordisk hebben ervoor gekozen. Bij deze bedrijven is het bijzondere dat een deel van de aandelen via de beurs wordt verhandeld. Bij Carlsberg bijvoorbeeld zit het leeuwendeel van de aandelen bij een stichting; die aandelen hebben tien keer meer zeggenschap dan die op de beurs.

Het probleem is als zodanig niet ingewikkeld. De kwaliteit van de natuur holt achteruit: in een eeuw tijd is 60% van de planten- en diersoorten uit Nederland verdwenen. En de biodiversiteit kachelt snel verder achteruit. Om het probleem te tackelen hebben we twee juridische afspraken gemaakt: de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn en de Nederlandse wet over Natura2000-gebieden en de Kritische Depositiewaarde (KDW) die daarvoor geldt. Die beide wetten verdacht maken, zoals de BBB steeds probeert, helpt misschien een paar PAS-boeren vooruit maar bevordert geenszins een leefbare omgeving voor de overige 18 miljoen Nederlanders. Nee, niet het probleem is moeilijk te zien maar de oplossing is pijnlijk. Het ís nu eenmaal zo dat op de Nederlandse natuur meer stikstofverbindingen zoals ammoniak en stikstofoxiden zijn neergeslagen dan waar ook in Europa. En dus verzuurt de grond, waardoor vervolgens die zo wanhopig begeerde biodiversiteit verder achteruit gaat omdat de zuurminnenden planten en de daarbij behorende dieren alle andere soorten verdringen. Na de rechterlijke macht de rekentool Aerius de schuld geven helpt voor dat probleem al evenmin. Feit is dat de KDW bij veel kwetsbare gebieden alleen al door de landbouw te hoog is, welke situatie dan nog wordt verergerd door de uitstoot van transportmiddelen en door uit het buitenland overgewaaide uitstoot. Maar die ene conclusie dringt zich op: als de veestapel wordt gehalveerd verlaagt niet alleen de KDW zich, keuren de rechters niet langer bouwvergunningen af maar krijgt vooral de natuur eindelijk alle kans om zich weer te herstellen.

Richt je aandacht op datgene waar je invloed op hebt en laat je niet van de wijs brengen door omstandigheden die je niet kunt beheersen, zo schrijft het stoïcisme voor. Je koopt niks voor boosheid op het noodlot. Bedenk gewoon wat je kunt doen om het lot van jou of je medemens te veranderen. Je kunt niks aan de wind veranderen maar je kunt wel je zeilen erop aanpassen.

Mooi bedachte methodes van cijferaars en beleidsambtenaren om de ongelijkheid van burgers en bedrijven te verkleinen. Waar komt de kritiek van links en rechts dan vandaan? Kinderbijslag gaat ook naar de rijken. Rijken kennen de weg om progressieve erfbelasting te ontwijken. Rijke mensen die pionierden met een Tesla profiteerden van destijds hoge verduurzamingssubsidies. De salderingsregeling wordt terecht afgebouwd omdat vooral mensen die zich een koophuis, een bodemwarmtepomp en een zonnepanelendak kunnen veroorloven van de regeling profiteerden. En waarom betalen modale huishoudens drie keer zoveel CO2-heffing als goed renderende bedrijven? De herverdelingsmethodes zijn prima mits ze worden gebruikt om te herverdelen.

Zoals Hans Stegeman in een VN-column schreef: er is in de Westerse wereld sprake van een tijdperk-einde. We weten nu zeker dat markten niet alles oplossen, dat economische groei niet vanzelf leidt tot welvaart voor iedereen. Er is daarmee ruimte voor een nieuw wereldbeeld. Daarin mogen solidariteit, rechtvaardigheid en duurzaamheid centraal staan. Denkers en influencers (Stegeman zelf bijvoorbeeld) moeten die thema’s nog verder uitwerken. Het zou toch weinig weerstand moeten oproepen om een nieuw systeem (om te beginnen in de Westerse wereld) waar iedereen beter van wordt, al is het niet morgen maar overmorgen.

‘Wie durft er nog een paar generaties vooruit te kijken?’, een vraag die meerdere visionairen bezighoudt (Fransen, Wieringa, Van Iperen). Dit keer is de toekomst zélf de crisis: 'De klimaatcatastrofe heeft ons opgezadeld met een vorm van toekomstloosheid die zonder precedent is in de geschiedenis van de menselijke soort.’ Auteurs schetsen hoe een monsterverbond van big tech, alt-right populisme en een zich versterkende oligarchie het publieke debat gijzelt met desinformatie, de klimaatcrisis ontkent en politieke macht centraliseert in handen van de superrijken. Wat te doen? Het beest in de bek kijken en in actie komen uit morele plicht?! (Daarna) een roze bril opzetten? En hoe dan? Strijden tegen het monsterverbond van big tech, alt-right populisme en een zich versterkende oligarchie die het publieke debat gijzelt met desinformatie, de klimaatcrisis ontkent en politieke macht centraliseert in handen van de superrijken? En dat terwijl er heel, heel veel geld nodig is om de klimaatcrisis te keren. Plus nog vele, vele miljarden om ons de geopolitieke autocraten van het lijf te houden. Ga er maar aan staan. Toegeven dat er geen goede toekomst mogelijk is: geen optie. - We moeten de democratie democratiseren: gewone burgers inschakelen ter aanvulling van de politieke pro’s in het kabinet en de beide Kamers. Er is al ervaring met burgerberaden. Er zijn al scenario’s voor een Derde Kamer. - We moeten de economie democratiseren. Het mag niet zo blijven dat de meest impactvolle beslissingen niet door de politiek maar door de aandeelhouders van grote bedrijven worden genomen. Maak allereerst zowel de bedrijven als de aandeelhouders minder rijk door gerichte belastingheffingen; dat levert niet alleen budget op voor vergoeding en defensie maar verkleint ook de macht van het kapitaal. Misschien moeten er naast aandeelhoudersvergaderingen ook werknemersvergaderingen komen met evenveel invloed op het beleid. Er moeten meer coöperaties komen, bedrijven van burgers zonder winstoogmerk. Faciliteiten die voor burgers van belang zijn moeten door henzelf worden gerund zonder winstoogmerk. - Nog ambitieuzer? Dan kunnen we ijveren voor een wereldwijde grondwet, zoals de Indiaas-Nederlandse toponderzoeker Joyeeta Gupta bepleit. Hoewel vruchtbare mondiale samenwerking momenteel verder weg lijkt dan ooit, zal ooit het besef moeten indalen dat we uiteindelijk niet zonder kunnen. Bij zo'n wereldwijde grondwet zouden natiestaten grotendeels soeverein blijven, maar zouden kwesties van mondiaal belang (milieu, AI) ook mondiaal worden geregeld. Tsja. Visionair allemaal. Niet in een handomdraai te regelen. Maar toekomstloos verder kan ook niet.

Vooral ook voor politici een nastrevenswaardige deugd. Voor trouw is een goed geheugen een voorwaarde. Je kunt nl. inzichten verwerven, conclusies trekken, voornemens hebben, afspraken maken met jezelf (of anderen) zoveel je wilt maar je moet ze je steeds herinneren. Met vluchtigheid schiet niemand iets op, het komt erop aan te persisteren. Niet erg dat tussen droom en daad obstakels in de weg zitten en praktische bezwaren maar blijf consistent. Wat de moeite waarde was blijft de moeite waard. Trouw is niet voorbehouden aan de liefde van je leven. Standvastigheid inzake alles wat belangrijk is, as simple as that. Blijf je vooral ook onder alle omstandigheden herinneren dat je de Aarde beter moet achterlaten dan je die hebt aangetroffen.

Oud? AOW. Eventjes between jobs? WW. Jonge kinderen? Kinderbijslag. Niet welvarend genoeg voor dure kinderopvang? Toeslag kinderopvang. Is het gas tijdelijk (te) duur? Energietoeslag. We zijn een rijk land: we kunnen uitkeringen en toeslagen betalen. We zijn een rechtvaardig land ook: we proberen te helpen op maat. Maar aan ons huidige systeem van overheidshulp voor wie dat nodig heeft kleven ook minstens drie nadelen. Het is soms te generalistisch, zonder aanziens des persoons, en daarmee ook te genereus. Behoeven rijken echt AOW? Het systeem is ook ingewikkeld geworden: kabinetten van achtereenvolgens verschillende kleuren hebben nuances aangebracht die nauwelijks in digitale systemen passen en voor de burger ook moeilijk te begrijpen zijn. Een verwijzing naar het toeslagenschandaal volstaat ter adstructie. En, tenslotte, burgers kunnen gaan calculeren met uitkeringen en toeslagen. Een paar uur meer werken resulteert niet alleen in meer nettoloon maar ook in verlies van toeslagen, soms met een negatief saldo. Twee partners krijgen twee bijstandsuitkeringen zolang ze niet officieel geregistreerd zijn of samenwonen; misschien terecht, misschien niet. Er is op links wel consensus dat een rigoureuze belastingherziening de genoemde uitkeringsproblemen kan oplossen maar dat is een enorme operatie, die zeker meer dan éen kabinetsperiode gaat vergen. Bovendien is er nog de discussie over een keuze tussen een verfijning van de Inkomstenbelasting en een accent op een rigoureuze Vermogensbelasting. Visionaire politici gevraagd.

Middeleeuwers zouden onze tijd misschien ideaal vinden: miljarden mensen zijn (technologisch) met elkaar verbonden, ze beschikken over ongelooflijk veel nuttige kennis, ze beschikken over bakken geld. Ze hebben kunnen profiteren van de Verlichtingsinzichten die geniale filosofen hebben geformuleerd om samenlevingen te verbeteren. In een hoop landen is sprake van democratie. Maar tijdgenoten weten beter. Ze hebben te maken met oorlog, ongelijkheid, klimaatverandering. Zòzeer dat er nu misschien meer pessimisme heerst dan zes eeuwen geleden. Velen vinden deze tijd juist dystopisch. Kunnen we uit die utopie/dystopie-paradox komen? Misschien toch op weg gaan naar een deugdensamenleving? Eerst de planeet redden. Dan kiezen voor welzijn in plaats van welvaart. Egocentrisme inruilen voor solidariteit. Kiezen voor verbindende in plaats van elkaar uitsluitende politici. Het dissent uit de communicatie slopen en op zoek gaan naar consent. Het is abstract. En het hoeft niet morgen klaar. Maar... het lijkt zeker dat we op weg zijn naar een tamelijk nabije apocalyps, tenzij.

Er zijn lieden die hun eigen naam alleen met moeite kunnen schrijven. Maar ze bakken wel het mooiste brood, onderhouden eigenhandig hun auto en hoeven nooit een loodgieter te bellen. Vaklieden. Voor mensen met twee linkerhanden is het moeilijk te begrijpen waarom sommige types met gouden handjes nooit een boek openslaan. …Ze hebben het niet nodig, zijn ‘technisch’ geboren. De dominantie van de witte boorden is evenredig toegenomen met achtereenvolgens de fenomenen eigendom, kapitalisme en neoliberalisme; alles moet immers geregistreerd, gejuridiseerd en gepland worden. Maar waarom nu juist de mensen die de gouden producten vervaardigen worden gediscrimineerd en onderbetaald, terwijl de mensen met schone handen en een goeie bureaustoel overmatig worden beloond met salaris, pensioenen, bonussen en aandelenpakketten? Het is een raadsel. Bied elk groepje praktisch geschoolden een vertrouwensmens met juist genoeg boekenwijsheid om de belangen van de blauwe boorden effectief te vertegenwoordigen. En als de piramide van over- en onderbetaling niet omdraait dan leggen de gouden handjes het werk toch gewoon een half jaartje neer? Kijken wie er wint.

Voor wie nog twijfelt in de discussie over reductie van de veestapel wat cijfers. En nog niet eens over hun uitstoot want dat is genoegzaam bekend. Nederland telt 4 miljoen koeien, verdeeld over 14.000 melkveehouders; dat is 285 koeien per boer. Nederland telt 11 miljoen varkens, verdeeld over 3.000 varkensbedrijven; 3.600 varkens per bedrijf. Nederland telt 100 miljoen kippen, verdeeld over 2.000 pluimveeboeren; 50.000 kippen per boer. Probeer het voor te stellen. Of laat een ander cijfer tot je doordringen: van alle zoogdieren die op de aarde rondlopen is 97% ‘vee’, gebruiksdieren voor mensen… In de agrarische sector is iets misgegaan, met name sinds WOII. Natuurlijk moesten we zorgen voor ‘nooit meer honger’, zelfs niet bij aanhoudende bevolkingsgroei. Ruilverkaveling was slim en nodig. Maar dat de agrarische sector zou veranderen in een kapitaalintensieve sector waarbij levende dieren op industriële wijze worden gehouden kan nooit de bedoeling zijn geweest. Dat boeren hun koeien niet meer bij naam kennen is tot daaraantoe, dat ze hun dieren om efficiencyredenen niet meer weiden is rampzalig voor de beesten en dat moederkoeien hun kalf niet meer mogen voeden met eigen biest is wreed. En de boeren valt nauwelijks iets kwalijk te nemen. Banken financieren boeren alleen onder dwang van groei, de politiek verandert de regels voor duurzamere bedrijfsvoering op willekeurige wijze. Wat hier over melkveebedrijven wordt gezegd geldt minstens evenzeer voor varkens- en pluimveehouders. Wie duizenden varkens houdt of wie tienduizenden kippen houdt moet de mentaliteit hebben van een fabrikant met een lopende-band-productie.

Elk mens kan in beginsel herstellen van stress of tegenslag. Na een periode van ellende kan men zijn evenwicht weer vinden, al of niet met behulp van een vriend, coach of hulpverlener. Ook de planeet waarop de mens loopt heeft veerkracht. Wie zich realiseert hoe enórm de schade van mijnbouw, bodemvisserij en vervuiling is moet tevens inzien dat de aarde een gigantisch herstellend vermogen heeft. Maar, zo hebben de deskundigen vastgesteld, er zijn omslagpunten. We hebben er al een paar bereikt, zo niet overschreden. Met extra inspanning herstelt de planetaire patiënt weer. Wie levert?

Volgens Hannah Ritchie produceert vandaag de dag de wereld twee keer zoveel voedsel (uitgedrukt in calorieën) dan er voor mensenmonden nodig is. Maar let wel: een substantieel deel daarvan verdwijnt in de bekken van onze koeien, varkens en kippen. Ondanks het calorie-overschot lijden er miljarden mensen periodiek of structureel honger. Het aantal koeien en schapen moet noodzakelijkerwijs gedecimeerd worden. En het mondiaal vrijkomende land, al gauw ter grootte van een werelddeel, moeten we hergebruiken voor wonen, welzijn en niet-intensieve landbouw om vervolgens vast te stellen dat we de aarde redden zonder te groeien.

Het is de verdienste van David van Reybrouck, denker der Nederlanden, om out of the box te denken, niet omwille van het wetenschappelijk experiment maar puur om de planetaire polycrisis op te lossen. We moeten vér denken. De huidige multilaterale instituties, inclusief de VN, en inclusief het IPCC dat daar een onderdeel van is zitten vast in hun natiestaatbelangen. De 198 landen/partijen in het klimaatoverleg kunnen, zo blijkt, echt maar moeilijk over hun landsgrenzen heen springen. Maar ja, niet het rijke Amerika staat aan de afgrond, niet het arme India staat in de fik, nee de aardbol gloeit! De klimaatconferentie COP28 in Dubai kwam anno 2023 (!) niet verder dan een vrijblijvend advies om tegen 2050 ‘af te stappen’ van fossiele brandstoffen, zonder sancties voor partijen die het advies in de wind slaan. Diplomaten die landen vertegenwoordigen en lobbyisten die multinationals vertegenwoordigen gaan de aarde niet, niet tijdig, redden. Van Reybrouck gelooft in een Global Assembly, een representatief panel van -pak weg- honderd doorsnee aardbewoners (niet per se rijk, niet per se hoogopgeleid, netjes verdeeld over de werelddelen). Een eerste experiment is veelbelovend: zo’n Assembly is veel minder terughoudend en heeft veel meer haast dan diplomaten en lobbyisten. Ana Toni, staatssecretaris van Brazilië en hoofdverantwoordelijke voor COP30 in Belèm, Brazilië in 2025, heeft het experiment gevolgd en geloofde erin om van Belèm een People’s COP te maken. Niet echt gelukt. Maar toch: een moderne variant van ‘diplomatie’ moet niet meer opkomen voor natiestaten maar voor de aarde.

De computer functioneert als een membraan tussen de gebruiker en de wereld. Prima als je informatie zoekt voor jezelf. Levensgevaarlijk als je geavanceerde technologie analyses laat maken die zonder menselijke tussenkomst tot beslissingen, tot acties leiden. Mag AI bepalen of ik een hypotheek krijg? Wat is beter? AI bepaalt of Poetin bepaalt... dat er een hypersonische raket op Kyiv neerdaalt? Het probleem is dat moderne software dermate veel en dermate snel data kan ordenen dan mensen kunnen controleren. Maar dat ontslaat de mens achter de machine geenszins van verantwoordelijkheid voor welke output dan ook. De ethicus Joris Krijger pleit voor ‘ethische infrastructuren’ voor elke organisatie die AI toepast. Wetten en waarden moeten zijn ingebouwd. Sterker nog: hoe meer de mens afhankelijk wordt van AI des te meer moet hij besef hebben van ethische dilemma’s, in het gewone bestaan leven met waarden.

Waar we ons ook bevinden op aarde, we bevinden ons steevast temidden van imperfecte mensen. En toch: het goede, het ware en het schone bestaat. We zijn daarom per definitie afhankelijk van de goede bedoelingen achter onvolmaakt gedrag of onvolkomen beleid. Wie zich dit gegeven bewust is doorziet direct de noodzaak van verdraagzaamheid. En de grens aan verdraagzaamheid is al even duidelijk: zodra we medemensen tegenkomen die onverdraagzaamheid paren aan bedreiging mogen we hard -en zonodig gewelddadig- reageren. Karl Popper noemt deze grens de ‘paradox van de tolerantie’: uiteindelijk moeten de verdraagzamen beschermd worden, anders verdwijnt met hen het hele fenomeen van de verdraagzaamheid. Maar ja, wat als een arrogante proleet het schopt tot president van de Verenigde Staten? Die ook nog eens een zelfbenoemd college van hoge rechters aan zijn zijde weet? Je hoeft niet eens een politieke opponent van hem te zijn om de narcistische persoonlijkheidsstoornis te zien in ongeveer elke uitlating. En mogelijk maakt de wereld niet eens een persoonlijke (presidentiële) ‘val’ mee die spreekwoordelijk volgt op hoogmoed. Maar de onvermijdelijke schade van acht jaar arrogantie is veel existentiëler. De systematische polarisatie creëert een kloof tussen twee helften Amerikanen die door geen drie welwillende opvolgers kan worden opgevuld. Jammer voor de planeet, bijvoorbeeld! Helaas is de Nederlandse context ook niet vrij van afnemende verdraagzaamheid en misschien wel toenemende hoogmoed. Het Ministerie van landbouw heeft al in 1990 het stikstofprobleem (als gevolg van het koeiensurplus) onderkend (intern rapport van de hoge ambtenaar Chris Henkes) maar minister Femke Wiersma zet het door de politiek dertig jaar te laat ingezette stikstofbeleid in 2024 alweer on hold nog voordat het zijn opschonende werk heeft gedaan…

Immanuel Kant is een groot filosoof en éen van de grondleggers van het Verlichtingsdenken. Maar in retrospectief heeft zijn manier van denken in de praktijk weliswaar veel vooruitgang en voorspoed opgeleverd maar ook een catastrofe. Als het menselijk vernuft, de ratio, eenmaal centraal staat komt er een enorme energie vrij. Mensen blijken creatief tot in hun tenen bij het ontwikkelen van producten en diensten die medemensen graag willen afnemen. Maar het mechanisme, concurrentie, waarmee de ene ondernemer de andere in bedwang houdt werkt minstens in éen opzicht niet. Als éen initiatief mislukt ontstaat het volgende. Sinds de Verlichting is er sprake van een exponentiële groei van benodigde grondstoffen, van bijbehorend transport, van bergen afvalprodukten en noem maar op. De verlichte mens maakt de aarde donker, tenzij… we overgaan op spaarverlichting. Het denkbeeld van de ‘verlichte’ Adam Smith dat God de mens en de maatschappij zo geschapen had dat we zonder moeite tegelijkertijd als egocentristen kunnen leven maar en passant ook automatisch goed zijn voor anderen is door de feiten achterhaald.

De Nederlandse overheid heeft geld nodig, veel geld. De versterking van de NAVO kost goud, het oplossen van de stikstofcrisis eveneens. Natuurlijk kost de zorg ook een fortuin en een miljoen nieuwe huizen in tien jaar bouwen zich ook niet zonder partiële maar substantiële overheidsfinanciering. Helaas wordt arbeid in Nederland al heel stevig belast. Gelukkig is er laaghangend financieel fruit. De vermogens van het welvarende deel van de Nederlandse bevolking is tot dusver grotelijks ontzien. De grootste bevoordeling van de hoogvermogenden bestaat in Nederland uit het fiscale kado om privé-vermogen onbelast in een eigen vennootschap te stallen. De mensen die het zich het gemakkelijkst zouden kunnen permitteren betalen zo geen box 3-heffing over privé-vermogen, alleen vennootschapsbelasting over werkelijke winst. Het opheffen van dit voordeel levert de staat miljarden op (zelfs bij een bescheiden invordering, bijvoorbeeld om kapitaalvlucht naar het buitenland te voorkomen) en treft maar een paar procent van de staatsburgers. Maar principiëler: waar zijn de sterkste schouders op deze manier om de zwaarste lasten te dragen? Reken mee. Het vermogen per gemiddeld huishouden bedraagt in Nederland naar schatting (in 2026) €375.000,-. Er zijn ruwweg 8 miljoen huishoudens. Dus Nederlandse particulieren bezitten samen €3000 miljard. Natuurlijk moet er bij het Ministerie van Financiën heffingsvrije (kleine) vermogens onderscheiden worden. Maar het zou gemakkelijk haalbaar moeten zijn om jaarlijks 2% van €1500 miljard (de helft van het totale vermogen) te heffen: €30 miljard. (Momenteel int het Rijk jaarlijks amper 4 miljard aan vermogensrendementsheffing.) Medelijden met de rijken is niet nodig: een beetje vermogende haalt jaarlijks royaal meer dan 2% vermogensgroei. De overheid hoeft na de omslag niet verder te beknibbelen op de verzorgingsstaat, zeker niet voor de lage inkomens.

Goedgelovige individuen realiseren zich misschien niet dat echt precies de helft van alle in de wereld geproduceerd voedsel jaarlijks wordt vernietigd. Ongeveer een kwart verrot of verflenst al tijdens (soms idioot lange) transporten, iets meer dan een kwart wordt door de producenten of de winkeliers als te ‘lelijk’ verklaard om te worden verkocht, in huishoudens verdwijnt bijna de helft van het eten zonder te worden geconsumeerd: teveel ingekocht, te lang bewaard, als minder smakelijk terzijde geschoven. Au fond is dit niet eens alleen een milieuprobleem, het oplossen van dit probleem zou zelfs zonder eco-economie het mondiale probleem kunnen doen verdwijnen. Vooralsnog gaat het hier om massieve verspilling. En er zijn andere giga-vervuilers/verspillers: bijvoorbeeld de vleesindustrie. Wie kan rekenen aarzelt niet langer: niet minder dan 60% van het vaste aardoppervlak wordt in beslag genomen voor vee of veevoer. We offeren er zelfs regenwouden voor op. Maar het consumptievlees levert niet meer dan 2% van alle calorieën die mensen nodig hebben. De vleesindustrie draagt ook nog eens 20% van alle CO2-vervuiling bij. En het hoeft helemaal niet. Genoeg alternatieven voor eiwit. Plus het andere aspect: als geen aardbewoner meer vlees zou eten dan viel daarmee een stuk bouw- en weidegrond vrij zo groot als de VS, Canada en China samen. Wat een (duurzame) opties komen er dan vrij. De lijst van vermijdbare verspillingen is dermate groot dat elke keuze min of meer willekeurig is. Een beleidsoproep dan nog: fabrikanten mogen niet langer producten maken met een ingebouwde korte levensduur. Een telefoon hoeft niet elke twee jaar vervangen te worden, een wasmachine kan best zodanig geprogrammeerd worden dat hij twintig jaar dienst doet. De meeste producten kunnen zodanig gemaakt worden dat ze een half of heel mensenleven mee kunnen. En mocht er onderweg iets mis gaan dan moet het -ouderwets?- gewoon gerepareerd kunnen worden. Regeringen kunnen fabrikanten echt wel het ‘recht om te kunnen worden gerepareerd’ meegeven.

Wie is er eigenlijk verward? De politie-agent die er niet voor is opgeleid om mensen met een ernstige psychiatrische aandoening op te vangen en daardoor niet toekomt aan, waarvoor hij wél is opgeleid, boeven vangen? Of de politicus die niet begrijpt dat hij een ‘penny’ moet investeren in de ggz teneinde een ‘pound’ te verdienen in de besparing op maatschappelijke kosten? Er staan inmiddels 100.000 zogeheten verwarde personen op de wachtlijst van de ggz. En onbehandeld veroorzaken ze overlast, voor de familie / buren / politie / werkgevers. Elke dag geeft éen van hen het op, pleegt suïcide. Het kost de samenleving tientallen miljarden. Een beschaafd land zou, zelfs zònder rekenkundige exercitie een miljard vrijmaken om alle betreffende persoonlijke en sociale problemen op te lossen.

Woorden doen ertoe. Praten, schrijven en interviewen kan heel woke zijn en effectief weerwerk bieden. We kunnen elkaar bevragen over stemgedrag, over consumptiegedrag of over vervuilende mobiliteit. Maar soms moet weerstand een fysieker karakter krijgen als Nederlandse overheden de rijken blijven ontzien ten koste van de armen, als de Amerikaanse overheid de vrijheid van de pers muilkorft, de rechtspraak beïnvloedt of verkiezingen minder vrij maakt dan zou moeten. Letterlijk opstaan tegen onrecht, boycotten van roofkapitalisten, de confrontatie aangaan met pertinente vervuilers. Niks leuk aan, soms van levensbelang.

De cijfers zijn bekend. Tegenover steeds meer ouderen staan steeds minder jongeren. Dus wordt het moeilijk om pensioenpremies bij elkaar te werken, wordt het moeilijk om voldoende zorg te leveren. Rond 2025 is het tekort aan verzorgenden in Nederland royaal groter dan 50.000, tien jaar later zal het tekort nog vijf keer zo groot zijn. Er is een onorthodoxe oplossing. Italië noemt ze badanti: bij de ouderen in huis wonende buitenlandse verzorgers. Drie vliegen in éen klap: zorgprobleem minder acuut, migrantenprobleem minder traumatisch, inburgeringscursussen grotendeels overbodig.

De uitstoot van vliegtuigen is een grote ramp voor de planeet. En al wie gokt op innovatieve ingenieurs heeft objectief een beetje gelijk maar vooralsnog per saldo ongelijk. Zuinigere motoren, duurzamere brandstof, aerodynamischere machines zouden eraan kunnen bijdragen de ramp te verkleinen maar zolang we -zoals tot op vandaag- met z’n allen meer gaan vliegen (elke 15 jaar verdubbelt het aantal vluchten nog steeds) is het omgekeerde het geval: het milieu is steeds zwaarder de klos. Als we vliegen niet totaal willen verbieden moeten we ons en onze goederen heel veel minder vaak, minder ver en minder snel door de lucht verplaatsen dan nu.

Vluchtelingen zijn migranten (zie betreffende lemma), die onze bijzondere zorg nodig hebben. Vrijwel zeker hebben ze veel bezit moeten achterlaten, waarschijnlijk zijn diploma’s hier onbekend en de kans op oorlogstrauma’s is groot. Eerste hulp voor bed, bad en brood volstaat niet, gezondheidszorg is belangrijk en het bevorderen van integratie (taal en diploma-erkenning of -aanvulling). Mochten hun oorspronkelijke huis en haard weer beschikbaar komen dan zullen ze daarnaar terugkeren. Zo niet dan zijn ze hier welkom als broodnodige arbeidsmigranten.

De wetenschap is het erover eens dat we genoeg voedsel kunnen produceren, zelfs voor de wereldbevolking ten tijde van de piek in 2080. Nu al produceren we 5000 calorieën voor elk van acht miljard wereldburgers. Maar we bereiken ze niet allemaal. Eén derde van de calorieën is voor ons vee met name. Van de wereldproductie aan graan gaat zelfs de helft naar ons vee. We moeten echt zoveel mogelijk van vlees als voedsel af. Als we ijsvlakten, zeeën, woestijnen en onherbergzame gebergten niet meetellen houden we 100 miljoen vierkante kilometer aan bruikbaar land over. Daarvan gebruiken we momenteel 75 miljoen vierkante kilometer voor veeteelt en voor het verbouwen van voer voor dat vee. Een kwart van de aarde resteert slechts voor andere doelen. Des te treuriger voor wie zich realiseert dat het houden van koeien en schapen absoluut niet calorie-efficiënt is: het beslag van driekwart van ons land levert slechts 18% van onze benodigde calorieën op. We kunnen dus nog enorme slagen maken met onze solidariteit. Iedereen vegetarisch zal vooralsnog een utopie blijven maar zelfs al de helft van ons éen dag per week geen vlees eet valt er al een een enorm landbouwareaal vrij voor andere bestemmingen, misschien wel zo groot als de 50 staten van de VS. De (welvarende) mens kiest -idealiter- zijn eigen voeding. Per dag genoeg groente, twee stuks fruit, volkoren brood/pasta, koolhydraten in soorten en maten (vis, vlees, noten), plantaardige vetten, weinig suikers, minstens 1,5 liter vocht (zonder suiker). De industrie lijkt een goede keuze moeilijker te maken: het aanbod aan goedkoop, gemakkelijk (te verkrijgen/bereiden) en smaakrijk is enorm; het nadeel van dit aanbodtrio gaat grotelijks ten koste van de menselijke behoefte aan mineralen, vezels en vitaminen. Maar ja: wij houden van suiker (tot tien keer zoveel als we dagelijks nodig hebben, tot het niveau dat we over-afhankelijk worden van insuline), zout (tot op het niveau dat de nieren en het hart protesteren) en anderszins smakelijk. En ja, het is mógelijk om gezond, verzadigend en toch smakelijk te eten met minder zout, minder vet, minder bewerkte ingrediënten en minder ‘lege’ (chemische nutriënten zonder voedingswaarde) calorieën maar dat is duurder en de bereiding is veeleisender. De industrie biedt primair wat we willen en heel zelden levert dat producten op die goed voor ons zijn: halvarine naast roomboter, suikervrije frisdrank naast suikerzoete cola. We zwichten vaak voor het gigantische aanbod van te veel, te zoet en te vet. Soms is het naïviteit: een fruitreep smaakt misschien naar fruit maar bevat geen fruit, vaker gaat het om (aantrekkelijke maar foute) keuzes. De politiek kan een beetje helpen met de eis tot heldere voedingslabels, met een suiker- en vettaks, met subsidies op groente en fruit. De overheid kan nog effectiever helpen door zich ook te bekommeren om al die wereldburgers die gewoon honger hebben. Nederlandse burgers hebben tot op grote hoogte hun eigen opties.

Landbouwgrond omtoveren tot voedselbos: goed voor biodiversiteit, voedselproductie en bijzondere samenwerking tussen producent en consument. Om zover te komen moeten de initiatiefnemers een heel moeilijke puzzel leggen: niet alleen heb je kennis nodig van zaken als waterhuishouding en bodemstructuur ter plaatse maar je moet vervolgens heel slim beplanten. Zon voor de ene soort, schaduw voor de andere, droge voeten voor deze, natte voor gene. Wat overtuigingskracht naar geldschieters is ook niet weg. Bovendien kan in tweede instantie de productie niet uitsluitend afhangen van idealistische gebruikers in de regio: er zullen zich ook fabriekjes, bakkers en restaurants moeten melden als afnemers. En dan nog: een voedselbos rendeert pas echt na een jaar of tien. Een beetje volharding is wel vereist voordat de monocultuur van de agro-industrie is aangepast aan de agro-forestry (landbouw met een combi van bomen, struiken en planten). Een verwante vorm van agro-forestry is het fenomeen ‘herenboer’, al produceert die meer traditionele landbouwproducten (ook aardappelen, ui, wortelen bijvoorbeeld). Er zijn tweehonderdvijftig huishoudens nodig om in de vorm van een coöperatie op 20 hectare grond voedsel te produceren op een duurzame manier. Er zijn duizend herenboeren nodig om éen procent van de huidige landbouwgrond te verduurzamen. Maar er zullen naast voedselbossen en herenboercoöperaties meer duurzame agro-initieven ontstaan.

De ecologische voetafdruk van de rijkste tien procent van de Aarde is verantwoordelijk voor de helft van alle CO2-uitstoot. De VS en Europa zijn samen goed voor 70% van de huidige vervuiling van de Aarde. Zullen we dan ook met gezwinde spoed het merendeel van de redding op ons nemen? Temeer daar het dramatische feit zich voordoet dat de ernstigste gevolgen van de milieucrisis op het bordje van de arme landen terecht komen: 98% van alle ‘klimaatdoden’ (verdrinking door overstromingen, hongerdood door droogte, etc.) vallen in Afrika, Azië en Zuid-Amerika terwijl die nauwelijks bijdragen aan de uitputting van de Aarde.

Een mens hoeft niet religieus te zijn om de voorbeeldfunctie van een mythische figuur als Jezus te erkennen. Wie hem niet beschouwt als de zoon van God kan ermee volstaan om Maria als zijn moeder te zien. De zoon van Maria leidde volgens velen een heel inspirerend leven. En tegen zijn proclamatie in het Nieuwe Testament (Mattheus 25, 36-40) is nauwelijks tegenspraak mogelijk, juist ook niet voor wie de mythische figuur van Jezus gewoon ziet als de ultieme medemens. 'Want Ik heb honger geleden en jij hebt mij te eten gegeven. Ik heb dorst geleden en jij hebt mij te drinken gegeven. Ik ben een vreemdeling geweest en jij hebt mij gehuisvest. Ik was naakt en jij hebt mij gekleed, ik was ziek en jij hebt mij bezocht, ik ben in de gevangenis geweest en jij bent naar me toe gekomen.' Het hele principe van solidariteit is daarmee in een paar woorden wel geformuleerd. Het vervolg van de bijbeltekst legt ten overvloede dan nog uit dat solidariteit alleen werkt zonder aanziens des persoons. In profane termen: voorwaar, ik zeg je, wat jij voor éen medemens doet doe je voor al je medemensen. Solidariteit op individuele schaal inspireert tot collectieve solidariteit.

Vrijwel alle lemma’s in dit zakwoordenboek zijn positief kritisch. Als kapitalisme wordt ingeruild voor limitarisme, als egoïsme wordt vervangen door solidariteit, als korte-termijn-politiek nou eens een tijdje wordt afgewisseld door een langjarige visie op het landsbelang (zoals overigens een overgrote meerderheid van kiezers wenst) dan is er sprake van doorslaggevende progressie.

Waarom worden nieuwbakken autocraten zo snel zo machtig? Doordat een deel van de media-tycoons, advocaten en universiteitsbestuurders direct de handdoek in de ring gooit en zich trouw verklaart aan de nieuwe machthebber uit angst voor zakelijke represailles.

De samensteller van dit woordenboek heeft bij geen enkel lemma geprobeerd om zich waardevrij op te stellen. Wel wordt elk verhaal onafhankelijk geformuleerd: het subject is ‘het’, ’men’ of ‘wij’. En vaak wordt een expert geciteerd. Bij dit lemma geldt een uitzondering. Hier spreekt de schrijver. Met alle risico’s van dien want ‘de wil’ is een neurologisch en wijsgerig wespennest. Anders dan Dick Swaab, bijvoorbeeld, meen ik dat de mens een soort van vrije wil heeft. Niet de op de scan oplichtende neuronen in ons brein bepalen immers alles. De neuronen lichten op omdat de persoon in de scan dat wil, het zijn afbeeldingen van onze wil. Denk ik. Ja, wacht even, ons ‘gezag’ over de neuronen is beslist beperkt. Basale drijfveren als liefde, honger, een hogere macht (de natuur zoals Spinoza oppert?) én het toeval sturen veel van onze keuzes. Maar vaak krijgen we te maken met ‘aansprekingen’ (Althusser), zaken die ons aanspreken, boeien, aanstaan. Die drijfveren, overtuigingen en aansprekingen kunnen vele vormen hebben: (on)geloof, (on)deugdzaamheid, temperament, afkomst, cultuur. Samen vormen ze onze persoonlijke identiteit. En die is bepalend voor praktische keuzes. En elke keuze heeft een prijs, deugdzaamheid net zo goed als hedonisme. We hebben dus een wil die persoonlijk ruimte biedt maar vrij is toch nog wat anders. Wij onderwerpen ons vrijwillig aan de eisen die onze identiteit aan ons stelt. Een mens is dus zeker niet altijd vrij om te willen wat hij wil. Nu maar hopen dat onze identiteit royaal wordt bepaald door nuttiuge aansprekingen. ...En ik maar denken dat ik alle speurwerk voor dit web vrijwillig heb gedaan. En dat de lezers vrij zijn om te helpen verduurzamen Enzo.

Is het concept van autonomie wel zo groot als het op het eerste gevoel lijkt? In Nederland zijn er zelfs twee politieke partijen actief met het grote principe van vrijheid in de naam. Treurig genoeg gunt de Partij voor de vrijheid (PVV) hele groepen medemensen allerminst hun vrijheid. En bij de VVD excelleren weliswaar de burgers die consequent kiezen voor vrijheid in strikte combinatie met democratie terwijl zij die meritocratisch kiezen ‘voor eigen vrijheid eerst’ een verkeerd, eenzijdig beeld hebben van vrijheid. Immers, zolang niet iederéén vrij is is niemand vrij. Het simpele feit dat mensen alleen samen kunnen zorgen voor goed onderwijs, goeie infrastructuur, niet-discriminerende zorg en een rechtvaardig beloningssysteem voor geleverde diensten betekent dat het ‘grootse’ concept van vrijheid in de praktijk maar mondjesmaat en vooral selectief uitpakt. Wij maken onszelf veel te vaak wijs dat we met vrijheid alleen onze eigen vrijheid bedoelen, daarmee oneindig veel ‘derden’ uitsluitend. Terwijl: het recht op vrijheid moet schuren. De ander moet juist het recht hebben om dingen te zeggen en te doen die jij zelf niet gauw zou doen. Of andersom: jij moet -zoals George Orwell al zei- het recht hebben om mensen te vertellen wat ze niet willen horen. Vrijheid beperkt je in de zin dat het moeite kan kosten om anderen hun vrijheid te gunnen. Maar het adagium van John Stuart Mill, wijsgeer (en met diens standaardwerk On liberty specialist op het gebied van vrijheid) is onweerlegbaar: de mens is vrij tot de grens waarbij hij schade toebrengt aan anderen (het schadebeginsel).

Wat gij niet wil dat u geschiedt doe dat ook een ander niet. Dat is reciprociteit. En het zou natuurlijk maar de minimalistische attitude moeten zijn om je naaste geen vorm van ellende aan te doen die je zelf niet wilt voelen. Het is maar een eerste stap voorbij egocentrisme. Daarna komt pas de ethiek, in welke vorm ook. Maar echte onbaatzuchtigheid is een moeilijk te verwerven deugd.

WOII (zo vlak na de economische crisis van de jaren ’30) heeft Nederlanders veel emotionele schade berokkend; in sommige gevallen is die tot de dag van vandaag voelbaar. De materiële schade was ook immens maar de kapotte gebouwen en infrastructurele voorzieningen konden relatief snel worden gerepareerd. Mede dankzij de immense Marshallhulp en de van Indonesië (oneigenlijk afgedwongen) herstelbetalingsguldens kon zelfs de nationale economie weer redelijk snel opkrabbelen. Nederlanders bleken in de naoorlogse tijd in saamhorigheid volkomen bereid tot het brengen van de nodige offers: hard werken, lage lonen, bestedingsbeperking. Maar na Willem Drees als sobere wederopbouw-staatsman stond dezelfde sociaal-democraat op als pionier van een welvaartsstaat (AOW, opzet tot een Bijstandswet, opzet voor een dienst Maatschappelijk werk). Een jaar of vijftien na de oorlog stond Nederland er beter voor dan in 1940. Tijd voor een tweede periode van wederopbouw? Crises genoeg: we moeten weer veel bouwen (deze keer om onze jongeren te huisvesten), we moeten veel infrastructuur aanpassen (deze keer omwille van de klimaatveranderingen), we moeten investeren in defensie (vanwege de dreiging uit Azië). Er staat geen nieuwe Marshall op, van voormalige kolonieën valt niks meer te plukken. Maar we zijn immens rijk. En we kunnen nog grote reserves aanboren als we de vermogens van rijke Nederlandse particulieren en bedrijven eerlijker belasten. Nu de mindset nog. In de verste verte geen vadertje Drees (met mariakaakjes voor buitenlandse regeringsleiders) te bekennen.

‘De Nederlander’ leeft in vergelijking met vrijwel alle buitenlanders in een soort sprookje. Hij heeft een goede opleiding gehad, bezit genoeg geld om goed te leven en over zijn gezondheid wordt gewaakt. Volgens het World Hapiness Report zijn alleen Scandinaviërs gelukkiger dan Nederlanders. Een onverwacht nevenverschijnsel bij al het moois dat Nederlanders ten deel valt is verliesaversie: leed dat wordt veroorzaakt door de angst om in de toekomst (iets) te verliezen van wat men nu heeft. Angst voor verlies is volgens psychologen twee keer groter dan de lol van iets extra’s te verkrijgen. Peter Kanne (opiniepeiler bij Ipsos I&O) noemt ‘ons’ welvaartshypochonders. Impliciet is misschien het advies om ons druk te maken om gewichtigere zaken.

Stelling: de ‘oude’ politiek heeft gefaald zowel als het gaat om duurzaamheid als om solidariteit. Wetenschappers hebben onlangs de analyses van de ‘Club van Rome’ nog eens bestudeerd en die prognoses blijken nu, vijftig jaar later, akelig accuraat. Als we de aanbevelingen uit 1972(!) hadden overgenomen zou de vervuiling de helft zijn van nu. Maar ook alle herkansingen zijn nauwelijks benut. Omdat het Westen niet nakomt wat het in 27 klimaatconferenties heeft beloofd lijkt een opwarming van het klimaat met bijna 3 graden nauwelijks nog af te wenden. En passant zorgen we ook nog slecht voor de arme landen in het Mondiale Zuiden: Europa beloofde al in 2009 om vanaf 2020 jaarlijks 100 miljard beschikbaar te stellen voor klimaatbeleid in die landen maar nee, er wordt nauwelijks iets gestort. Sterker nog: op de top van Bakoe is er een nieuw investeringsschema vastgesteld van 300 miljard in plaats van de wenselijke 1.000 miljard. Over een duurzaam beleid wordt wel gepraat maar er wordt structureel te weinig geïnvesteerd om het te bereiken. De man met een ‘boodschap aan een planeet in crisis’, winnaar van de Erasmusprijs 2024, zegt het echter onomwonden: ‘we moeten niet hopen de Planeet te redden, het is onze plicht; en wel nu’. Een ‘nieuwe’ politiek heeft (oude) kansen.

Mondiaal opererende bedrijven menen er goed aan te doen hun kapitaal de wereld rond flitsen op zoek naar de meest belastingluwe plek om het te laten dalen. Rijken menen het volste recht te hebben om nóg rijker te worden onder verwijzing naar hun persoonlijke handigheid, intellect en ijver. Die bedrijven en die rijkaards zijn neoliberale winnaars. Maar het najagen van eigenbelang is zowel moreel verwerpelijk (want het creëert ongelijkheid, een vermijdbare kloof tussen winnaars en verliezers) als destructief voor de planeet (omdat economische groei moet stoppen en omdat bedrijven vanuit hun winst te weinig bijdragen aan milieuherstel). Economie moet niet alleen groener worden maar ook politieker (in de zin de gelijkheid tussen burgers meer centraal komt te staan en welzijn van iedereen een basis krijgt op een zich recupererende aarde).

Als alle kleuren uit het spectrum samenvallen zie je ‘wit’. Wit bestaat dus bij de gratie van kleur. Dat gegeven zijn witte mensen zich lang niet altijd bewust geweest. Nu dragen witte mensen niet de schuld voor alle historische misstanden in de wereld maar voorbeeldig is ‘onze’ rol in de -ook recente- geschiedenis allerminst geweest. Maar de donkere wal keert het witte schip. De dag is gelukkig niet ver meer dat de totale wereldbevolking een herkenbaar tintje uit het spectrum heeft. Tot die dag is een lesje ‘witte suprematie’ niet overbodig, zelfs voor weldenkende, vooruitstrevende, woke mensen. Want Moxon beschrijft in zijn boek Very Fine People dat een mens niet alleen in het correcte narratief moet stappen maar dat het niet meevalt om van daaruit coherent te denken en te doen. Als je als moderne westerling eerder verdwaald was moet er van alles gebeuren voor je weer goed loopt. Eerst moet je vaststellen dat je een afslag gemist hebt en dat toegeven. Maar dat is niet genoeg; om je tocht voort te zetten, moet je ook nog omkeren en teruglopen naar waar je was, voor je weer goed loopt, zo resumeert Felienne Hermans (hoogleraar informatica) het boek van Moxon in haar recensie in De Volkskrant van 10.10.’25. Moxon beargumenteert dat Amerika historisch een white supremacy was, ten koste van zwarte mensen en native Americans. Nadat slavernij werd afgeschaft is weliswaar vastgesteld dat er fouten waren gemaakt maar consequent excuus maken en het leed compenseren is nooit gebeurd. Tot op de huidige dag wapperen er confederatievlaggen. Het gedachtengoed van Trump komt allerminst uit de lucht vallen. Maar ook de Nederlandse welvaart is gebouwd op witte suprematie. En hier is het oude, onvoldoende gecorrigeerde en gecompenseerde gedachtengoed nog volop aanwezig. Kijk maar hoe druk het is in de ultrarechtse hoek van onze vaderlandse politiek. Maar witte mannen zijn niet door God gegeven superieur en daarom bekleed met macht.

Het probleem is groot maar overzichtelijk. Nederland telt ongeveer 8 miljoen huizen en dat moeten er binnen tien jaar 9 miljoen worden. Waarom? Het aantal kandidaten voor (sociale) huurwoningen is zo explosief gestegen dat het aanbod veel te klein is geworden en het aantal beschikbare betaalbare koopwoningen is te laag. Vier verklaringen. - Waren sociale huurwoningen oorspronkelijk voor minima, momenteel zijn vrije sector-woningen ook voor modalen en bovenmodalen onbetaalbaar. - Veel mensen die vroeger instellingen voor ouderen of gehandicapten bevolkten moeten inmiddels in hun eigen woonbehoefte voorzien. - Van alle woningzoekenden is tegenwoordig 70% single (1 generatie geleden misschien 20%). Dat leidt tot extra huizentekort maar ook tot ‘verdunning’ van het aantal bewoners per huis. - Nederland heeft te maken met migratie van allerlei soort. Rijke expats redden zich wel, statushouders maken aanspraak op zo’n 7% van het aantal beschikbare sociale huurwoningen. Vier oplossingen. - Los het stikstofprobleem op en breng het aantal bouwvergunningen op optimaal. Bouw overal waar het kan, ook op 1% vrijkomende landbouwgrond. - Plan de volkshuisvesting weer op ministerieel niveau. - Neem alle mogelijke maatregelen om de verdunning op te vangen: faciliteer knarrenhofjes, woningsplitsing, onderverhuur en schaf de kostendelersnorm af. - Schaf de hypotheekrenteaftrek af, waardoor de gemiddelde koopprijs van huizen omlaag gaat.

Een term, een benaming, een formulering doet er toe. Het verwijst naar literatuur, naar filosofie, naar dialoog tussen gesprekspartners. Maar het is vooral het resultaat van een individuele, innerlijke dialoog die naar buiten komt. Verlaat een woordcombinatie de lippen van iemand met een werkend moreel kompas of van iemand die niet boven zijn eigen angst, begeerte of drift kan denken en (dus) formuleren? De mens met het kompas kan -met een beetje geluk- behulpzaam zijn bij het in stand houden van een beschaving, het mitigeren van de klimaatverandering, noem het op. De getroebleerde persoon heeft het -om even te chargeren- bij leven al vaak moeilijk om de lippen boven water te houden en derhalve geen tijd om zich te bekommeren om de zondvloed na zijn verscheiden. De overeenkomst tussen de beide hierboven getypeerde personen, twee uitersten van een inborst-continuüm, is dat hun output geloofwaardig is: de toehoorder weet wat ze bedoelen, los van de vraag of hij het ermee eens kan zijn. Het wordt pas moeilijk als een spreker zich illusies maakt, een slecht werkend kompas heeft. Voor je het weet moet de toehoorder in debat over halve waarheden. Zo’n debat heeft bij voorbaat twee verliezers. Het ‘zuivere’ kompas verkondigt ‘ook maar een mening’ en het ‘kaduke’ kompas koerst af op een dystopische beschaving die gebaseerd zou zijn op gemankeerd denken. Immers: in woorden geformuleerd denken leidt tot doen. En natuurlijk bestaat 100% correct denken niet: mensen komen niet verder dan goed bedoelingen in teksten en daden. Maar gemankeerd denken bestaat wel en dat leidt tot in meerdere of mindere mate gemankeerde daden. Het huidige tijdsgewricht vol complottheorieën is voor taalpuristen daarom dubbel beangstigend. Niet alleen zijn de pleidooien van de anti-intellectuelen, van de anti-elite, op zich al onheilspellend maar talige mensen proberen er wanhopig nog enige logica in te ontdekken. Hoe kun je een inhalige miljardair blijven geloven nadat hij zijn Big Beautiful Bill door het parlement heeft geforceerd met veel voordelen voor de rijken en even zoveel duimschroeven voor de armen? Hoe kun je je verzetten tegen woke journalisten en tevens de persvrijheid van hun media muilkorven? Blijkbaar kunnen mensen zonder goed innerlijk navigatiesysteem tegelijkertijd kiezen voor wat ze goed uitkomt en negeren wat ze niet past. Inconsistente taal, inconsistent handelen. De spreker heeft gelijk, ook als hij ongelijk heeft.

Gazaanse burgers bombarderen, uithongeren en deporteren. Het geblakerde land herontwikkelen tot een luxe resort voor niet-Arabieren. De sticker ‘genocide’ komt er wel maar is altijd laat want juridisch consciëntieus. Maar een sticker ‘wreed’ mag vandaag al geplakt worden op het voorhoofd van Netanyahu. Overigens ook op dat van Poetin. En van Xi (Oeigoeren)? Van Trump (uitzetting van migranten -zelfs als die een verblijfsvergunning hebben)?

Staat voor social media, u weet wel, de wereld van de hashtags en de trending topics. En die berichten en contacten kunnen ontzettend leuk zijn. Minder als het steeds je halve dag kost. Véel minder als je een beginnende eetstoornis hebt en de algoritmes van de media-miljardairs je na je coming out steeds naar wanhopige mede-patiënten sturen. Volwassenen moeten zelf hun keuzes maken voor social media, inclusief de wetenschap dat ‘het nieuws’ er meestal beperkt en gekleurd wordt gepresenteerd. Maar zouden voor de jeugd niet een veilige ondergrens voor toegang tot deze media moeten inbakken?

Hebben we het hier over woordpaar met een innerlijke tegenstrijdigheid in zich? Heeft kracht niet altijd een connotatie van strijdbaarheid? Is assertief niet per definitie ietsje agressief? Of omgekeerd: is die vertederend weerloze mens in onze omgeving weliswaar onmetelijk lief maar tegelijk niet ook echt naïef? Wel verdedigen maar nooit wensen aan te vallen. Pijn ervaren maar vergevingsgezind blijven. Idealist durven zijn tussen ‘volwassen’ zelfzuchtigen. Harde krachten erkennen maar niet opgeven. Mild, kalm en vriendelijk (juist) in de drukte. Stille momenten in plaats van argumenten. Het slagveld, van welke soort ook, op afstand weten te houden.

‘Het betere is de vijand van het goede’ sprak Voltaire. De wil om al je idealen te verwezenlijken is begrijpelijk en ambitieus. Het lukt alleen -een beetje- als je dan heel eerlijk bent over je beperkingen, over je intrinsieke egocentrisme. Wie het positief wil zien noemt zelfverwezenlijking ‘zelfoptimalisatie’ als de betreffende mens daarbij oog heeft voor iedereen naast zichzelf.

De zelfverzekerden onder ons menen vaak, ten onrechte, dat ze de wereld in hun zak hebben door eigen talent en verdienste. Dat ze in het goeie land, in een warm gezin, met een maar toevallig aangeboren intelligentiequotiënt, omgeven door een rijke infrastructuur tot welvaart komen… dringt nauwelijks tot ze door. Burgers die voorstander zijn van een kleine overheid leunen meestal sterk op dit soort meritocratisch denken. Je best doen en het komt goed. Jammer voor ontslagen neurodiversen, voor door oorlog getraumatiseerden, voor slachtoffers van huiselijk geweld. Want zelfs als zulke mensen uiteindelijk op straat belanden vinden ze de plaatselijke, praktische politiek tegenover zich: geen opvang voor jullie. Autisten, PTSS-ers en goed opgeleide echtgenoten blijven immers autonoom en zelfvoorzienend, ook als het ze ‘even’ tegenzit. Maar de weigering tot het bieden van bed, bad en brood is het ultieme bewijs van doorgeslagen meritocratisch neoliberalisme. Als een rijk land geen budget kan vinden voor het uitbannen van dakloosheid is de samenleving kil en a-sociaal.

Vroeger waren er twee soorten patiënten: ziekenfonds (niet rijk) en particulier (niet arm). Dat gaf schele ogen want de behandeling van aandoeningen verschilde per soort patiënt. Tegenwoordig is er marktwerking in de zorg. Dat geeft weer andere problemen. Want, inderdaad, een zakelijke kijk op zorg verhoogt in principe de efficiency en verlaagt de kosten. Maar dit systeem heeft ook weer nadelen. De twee belangrijkste: 1) de managers worden overbetaald en de handen aan het bed worden onderbetaald; 2) de gemakkelijkste (gezondste) patiënten krijgen gemakkelijk (te) veel zorg en de moeilijkste (ziekste) patiënten vaak te weinig en te laat. Over nadeel twee heeft Danka Stuiver (huisarts en schrijver) veel gepubliceerd. Veel ‘gemakkelijke’ patiënten (van wie bijvoorbeeld een heup of een ooglens moet worden vervangen) worden behandeld in privé-klinieken, zijn liefst dezelfde dag weer thuis, lopen weinig kans op complicaties en betalen (via de zorgverzekering) gemakkelijk de royale behandelingskosten voor de routine-ingrepen. Veel ‘moeilijke’ patiënten (zorgbehoevende ouderen of jongeren met psychische problemen) worden gemakkelijk op een wachtlijst zonder einde geplaatst; immers, zowel ouderdom als psychische instabiliteit is vaak chronisch en dus is behandeling duur. Allemaal verklaarbaar vanuit puur korte-termijn-perspectief van zakelijke belanghebbenden. Maar uitzoemend wordt hier een vermijdbaar financieel probleem geschapen. Want ziekenhuizen zouden de gemakkelijke patiënten ook graag behandelen en ze zouden met het daarmee gemakkelijk verdiende geld ook veel zorg aan moeilijke patiënten kunnen financieren. Wat is prioritair: het geld of de zorg?

Volgens Tim Jackson (auteur van The care Economy) is zorg ‘gefinancialiseerd’: zorg is materieel, heeft een prijs, moet zakelijk worden georganiseerd. Maar hij is faliekant tegen het verschijnsel. Want ‘zo goed mogelijk’ leven betekent zoeken naar een balans tussen fysiek, mentaal en sociaal welzijn. Optimale ‘zorg’ is zorgen voor een optimale leefomgeving, voor alle mensen dan ook nog. Werk aan de winkel maar niet primair handen aan het bed. Als we ons wijden aan een goede toekomst voor al onze medemensen verdwijnt de hypernerveuze samenleving vanzelf en valt het beroep op hulpverlening door mentale klachten en sociaal ongemak vanzelf terug. Zelfs fysieke klachten zullen afnemen bij systematisch gereduceerde stress. Utopia? De werkgever Afas in Leusden betaalt sinds kort al haar personeel 100% loon voor 80% (4 dagen per week) en sindsdien nemen productiviteit en omzet toe. Maar vooral ook het welzijn van de medewerkers, zowel uit als thuis.

Burgers kunnen verschillende politieke voorkeuren hebben. Maar het lijkt moeilijk om het oneens te zijn met de econoom Gabriel Zuckman. Hij heeft een opmerkelijk onderzoeksresultaat bereikt: mensen met meer dan 100 miljoen vermogen betalen gemiddeld nauwelijks meer dan 10% inkomstenbelasting. (Sommige superrijken geven zichzelf op papier dermate weinig salaris dat ze in aanmerking komen voor steunmaatregelen van de overheid.) Mensen met een normaal inkomen betalen 45% belasting. De -bescheiden- conclusie die Zuckman trekt is: elke superrijke in de wereld moet jaarlijks 2% vermogensbelasting afdragen. Een schijntje want superrijken maken jaarlijks gemiddeld 10% rendement op hun vermogen. En mocht hun vermogen ooit ‘kelderen’ tot onder de 100 miljoen dan stopt de Zuckmantaks.